Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

29 czerwca 2020

NR 52 (Czerwiec 2020)

Suplementacja mikroelementów w okresie prekoncepcyjnym, ze szczególnym uwzględnieniem suplementacji choliny

15

Często poruszanym tematem w gabinecie ginekologicznym jest suplementacja w czasie ciąży. Rzadko jednak zwraca się uwagę na to, jak ważne jest odpowiednie zaopatrzenie organizmu w poszczególne makro- i mikroelementy już w okresie planowania ciąży. Często niedobory powstałe w okresie poprzedzającym ciążę nie dają się łatwo i szybko zbilansować w okresie ciąży, odbijając swoje piętno na dalszym etapie rozwoju płodu. Niedobory poszczególnych pierwiastków i witamin mogą przyczynić się do zaburzeń organogenezy płodu, nieprawidłowości w budowie i funkcjonowaniu łożyska, a także implikacji ze strony matki, takich jak stan przedrzucawkowy i poród przedwczesny. W związku z tym wszystkim przyszłym mamom zaleca się przyjmowanie mikroelementów, takich jak kwas foliowy, witamina B12, witamina D3, wapń, jod i żelazo, a także często pomijaną w zaleceniach cholinę. Obecnie nietrudno jest znaleźć preparat zawierający wszystkie wymienione mikroelementy w postaci jednej tabletki, co znacznie ułatwia systematyczność i kontrolę ilości przyjmowanych substancji.

Znaczenie suplementacji diety w okresie przedkoncepcyjnym

Stosowanie prawidłowo zbilansowanej diety jest bez wątpienia podstawą w utrzymaniu dobrego zdrowia. U kobiet w wieku rozrodczym ma to szczególne znaczenie, ponieważ ich styl życia rzutuje również na zdrowie i prawidłowy rozwój ich potomstwa [1]. Według szacunków Światowej Organizacji zdrowia (World Health Organization – WHO) ok. dwóch miliardów ludzi na świecie ma niedobór mikroelementów, przy czym kobiety są szczególnie narażone na to ryzyko z powodu krwawień menstruacyjnych oraz zwiększonego zapotrzebowania na składniki odżywcze w okresie ciąży [2, 3]. Badania pokazują, że w krajach nisko i średnio rozwiniętych, pomimo zmniejszenia częstości niedowagi wśród kobiet w wieku rozrodczym, nadal występują niedobory, między innymi żelaza, witaminy A, jodu, cynku i wapnia [4]. W krajach o wysokim stopniu rozwoju w diecie brakuje natomiast odpowiedniej ilości magnezu, jodu, wapnia i witaminy D [5, 6].
Niewystarczający poziom mikroelementów w diecie kobiet ciężarnych może przyczyniać się do stanu przedrzucawkowego, przedwczesnego porodu, wad cewy nerwowej płodu, a także innych wrodzonych nieprawidłowości układu sercowo-naczyniowego lub moczowego u dziecka. Może mieć to również skutki długofalowe w wieku dorosłym, zwiększając ryzyko chorób niezakaźnych u potomstwa [7, 8]. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia wspomnianych wad kobietom ciężarnym na całym świecie rutynowo zaleca się suplementację różnych składników odżywczych. Coraz większą uwagę zwraca się na odpowiedni stan odżywienia kobiety także w okresie prekoncepcyjnym [9]. Mikroelementy odgrywają bardzo istotną rolę na różnych etapach związanych z płodnością. Badania pokazują, iż okres 2–3 miesięcy przed zapłodnieniem jest niezwykle istotny dla optymalizacji funkcji gamety oraz wczesnego rozwoju łożyska [3].
Przykładowo, odpowiedni poziom witaminy A jest czynnikiem wpływającym na jakość oocytów i blastogenezę, podczas gdy cynk i witaminy z grupy B biorą udział w prawidłowym przebiegu syntezy DNA, która ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju oocytów [10, 11].
Natomiast suplementacja kwasu foliowego w tym okresie może zmniejszyć ryzyko wady cewy nerwowej nawet o 70% [12, 13].
To pokazuje, jak ważne jest uświadamianie kobiet w wieku rozrodczym o istocie suplementacji. Niestety, jak pokazują niektóre badania, zaledwie 15–24% Europejek planujących ciążę suplementuje kwas foliowy [14, 15]. Wśród kobiet będących w ciąży świadomość jest nieco większa, jednak nie jest ona wystarczająca. W Polsce 81% kobiet ciężarnych stosuje różnorakie suplementy diety, z czego 62% z nich przyjmuje kwas foliowy, 38% witaminę D, a wielonienasycone kwasy tłuszczowe dostarcza organizmowi zaledwie niecałe 25% z nich [16].
W niniejszym artykule pragniemy przedstawić korzyści zdrowotne dla kobiety i jej potomstwa płynące z rozpoczęcia stosowania odpowiednich suplementów diety w okresie prekoncepcyjnym. Chcielibyśmy zwrócić szczególną uwagę na zastosowanie choliny, której spożycie w tym czasie jest coraz bardziej doceniane. Badania pokazują, że uzupełnienie diety matki dodatkową dawką choliny wpływa na prawidłowy przebieg ciąży i chroni płód przed niektórymi wadami nerwowymi i metabolicznymi [17].

Kwas foliowy 

Kobietom na całym świecie zalecane jest stałe suplementowanie kwasu foliowego podczas ciąży w celu zredukowania do minimum występowania wad cewy nerwowej u płodu. Niezwykle ważne jest w przypadku planowania ciąży przyjmowanie dawki 0,4 mg kwasu foliowego dziennie, miesiąc przed zajściem w ciążę oraz przez cały I trymestr [18, 19]. W celu zapewnienia lepszego wchłaniania oraz biodostępności w organizmie pacjentki zaleca się stosowanie najbardziej aktywnej zredukowanej formy kwasu foliowego – metafolianu (L-5-metylotetrahydrofolian – L-5-MTHF). Z badań przeprowadzonych przez 
De Santis i wsp. w 2013 r. wynika, że ponad połowa kobiet z grupy badanej stosowała suplementację dopiero po potwierdzeniu ciąży, 11,7% badanych zaczęła zażywać kwas foliowy miesiąc przed planowanym zajściem w ciążę, natomiast 16% badanych nie stosowało suplementacji kwasem foliowym [20]. Z niniejszych badań można wyciągnąć wniosek, że większość kobiet wprowadza suplementację kwasu foliowego zbyt późno. Często przyczyną tego stanu jest niewiedza pacjentek, które zachodzą w nieplanowaną ciążę oraz unikają profilaktycznych wizyt u ginekologa [18, 19].

Witamina B12

W zapobieganiu przedwczesnym porodom (< 37. tygodnia) oraz narodzin dziecka z niską masą urodzeniową (< 2500 g) skuteczne jest suplementowanie witaminy B12. Zaleca się dawkowanie 50 µg dziennie [21].
Badania wykazały, że w grupie badanej przedwczesny poród występował w 33% częściej u pacjentek z niedoborem witaminy B12, natomiast noworodek z niską masą urodzeniową rodził się w 14% częściej niż u kobiet, u których nie stwierdzono niedoboru witaminy [22].

Żelazo

Innymi ważnymi mikroelementami zapewniającymi prawidłowy przebieg ciąży i zapobiegającymi powikłaniom, takim jak wcześniejsze poronienia, są jod, żelazo czy wapń. Jeśli chodzi o stosowanie żelaza, przeprowadzone badania wykazały znacznie częstsze występowanie anemii u kobiet w ciąży, które nie zażywały doustnie preparatów żelaza. Wpływało to znacząco na niską masę urodzeniową noworodków [23]. Aby temu zapobiec, kobietom w okresie prekoncepcyjnym zaleca się dzienną zawartość żelaza w diecie na poziomie 18 mg. W czasie ciąży suplementacja ta powinna wzrosnąć do dziennej doustnej dawki przynajmniej 27 mg żelaza i maleć do ok. 20 mg w czasie laktacji [24, 25].

Jod

Dobowa zalecana dawka suplementacji jodu wynosi 150 µg przez cały okres ciąży. Zabezpiecza to przed wystąpieniem matczynej i płodowej hipotyroksynemii, prowadzącej do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu płodu [26]. Niedobory jodu występują zarówno w krajach rozwijających się, jak i krajach wysoko rozwiniętych [27]. W badaniach przeprowadzonych przez Zimmermann i wsp. w 2009 r. wykazano, że suplementacja jodu w okresie przedciążowym lub w czasie ciąży znacznie ogranicza albo eliminuje ryzyko wystąpienia ciężkiego niedorozwoju umysłowego i zaburzeń neurologicznych u dzieci [27, 28]. Wyniki tych badań aktualne są po dzień dzisiejszy.

Wapń

Dzienne zapotrzebowanie kobiety ciężarnej na wapń wynosi 1200 mg. Dawka ta jest zaspokajana wraz z przyjmowanym pokarmem i w prawidłowo przebiegającej ciąży nie jest wymagana dodatkowa suplementacja tego pierwiastka [25]. Inaczej wyglądają zalecenia w przypadku ciąży zagrożonej, u pacjentek z nadciśnieniem lub w stanach drgawkowych. Wyniki opublikowane w 2010 r. w przeglądzie Cochrane wykazały, że w takim przypadku suplementacja wapnia prawie dwukrotnie obniża ryzyko porodu przedwczesnego, a także ryzyko wystąpienia innych poważnych następstw nadciśnienia w ciąży [29]. 

Witamina D

Z regulacją gospodarki wapniowej organizmu ściśle jest związana również witamina D. Wiadomo, że odgrywa ona ważną rolę w rozwoju układu szkieletowego płodu, a także w rozwoju łożyska. Choć WHO nie ujęła jej w swoich rekomendacjach dotyczących suplementacji diety u kobiet ciężarnych, Polskie Towarzystwo Ginekologii i Położnictwa zwraca uwagę na potencjalne konsekwencje jej niedoboru w okresie przedkoncepcyjnym i u kobiet ciężarnych [30–32]. Rozbieżność zdań naukowców wynika z kwestii ujęcia w badaniach informacji dotyczących diety, stylu życia, pigmentacji skóry oraz czasu dziennej ekspozycji skóry na działanie promieni słonecznych. 
Uważa się, że dzienne zapotrzebowanie na witaminę D może być pokryte przez jej produkcję w skórze. Dotyczy to jednak osób eksponujących swoją skórę na działanie promieni słonecznych przez minimum 30 minut dziennie, beż użycia kremów z filtrem UV. W Polskich warunkach jest to możliwe jedynie w okresie od marca do września, a przy siedzącym trybie życia nawet w tych miesiącach może nie być efektywne. Dodatkowo na możliwości syntezy witaminy D w skórze wpływają czynniki zewnętrzne, takie jak zanieczyszczenie powietrza, stosowane kosmetyki czy naturalny proces starzenia się skóry [25, 32].
Z powyższych względów każdemu dorosłemu mieszkańcowi Polski, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet planujących ciążę, ciężarnych oraz karmiących piersią, zaleca się dzienną suplementację witaminy D w dawce 2000 IU [25].

Cholina 

Zapotrzebowanie na cholinę w okresie prenatalnym jest znacząco zwiększone z uwagi na procesy szybkiej przebudowy płodu oraz łożyska. Ponadto wzrasta jej zużycie podczas metylacji DNA i na potrzeby innych fizjologicznych procesów [33]. Cholina jest początkowym substratem dla kilku kluczowych metabolitów, które odgrywają znaczącą rolę w prawidłowym rozwoju płodu, szczególnie w rozwoju mózgu [34, 35]. Jednym z wyżej wymienionych efektów przemian choliny jest acetylocholina, która – jako niezbędny neuroprzekaźnik – wpływa między innymi na różnicowanie, migrację i dojrzewanie komórek nerwowych, a także na formowanie synaps pomiędzy nimi [33, 34]. Inne metabolity choliny to sfingomielina i fosfatydylocholina – substancje niezbędne do prawidłowego funkcjonowania błon i transdukcji sygnałów międzykomórkowych [34].
Poza tym, jak można wnioskować na podstawie badania Strupp i wsp. mimo tak ciężkich chorób, jak zespół Downa, zapewniając odpowiednią podaż choliny w okresie prenatalnym i laktacji można zdecydowanie zmniejszyć niepełnosprawność intelektualną wynikającą z trisomii 21 pary chromosomowej. Należy też mieć na uwadze, że od ok. 3. dekady życia osoby dotknięte zespołem Downa wykazują pierwsze obja...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy