Dołącz do czytelników
Brak wyników

Immersja wodna i poród w wodzie jako najpopularniejsze metody niefarmakologicznej walki z bólem okołoporodowym

Artykuł | 29 czerwca 2018 | NR 39
791

Rodzące oprócz niezwykle dotkliwego bólu podczas porodu nierzadko muszą się też zmierzyć z takimi powikłaniami poporodowymi, jak pęknięcie tkanek krocza, nietrzymanie moczu, wypadnięcie ściany pochwy czy wypadnięcie macicy. Obawy z tym związane oraz strach o dobro dziecka i całej rodziny mogą powodować znaczne pogorszenie jakości życia przyszłych matek nie tylko w aspekcie fizycznym, lecz także psychologicznym. Zapobieganie ciężkim powikłaniom ciąży i porodu oraz bólu z nimi związanego to ważny aspekt w położnictwie. Metody niefarmakologicznego łagodzenia bólu, w tym poród w wodzie oraz immersja wodna, to atrakcyjna alternatywa pozwalająca na zmniejszenie ilości używanych leków, dolegliwości związanych z rodzeniem i stresu, jakiego doświadczają kobiety, jak również zwiększenie komfortu rodzenia. Aspektem, który może budzić wątpliwości matek i personelu medycznego, jest bezpieczeństwo porodu w wodzie. W artykule omówiono zarówno korzyści tej metody łagodzenia bólu porodowego, jak i ryzyko z nią związane.

Poród dla wielu kobiet na całym świecie jest niewątpliwe jedną z najbardziej stresujących sytuacji, jakich doświadczają w życiu. Obawy dotyczące momentu narodzin wynikające w dużej mierze z braku dostatecznej informacji o przebiegu porodu, są potęgowane wizją wystąpienia bólu okołoporodowego, który zaliczany jest do jednego z najsilniejszych, z jakimi przyjdzie im się zmierzyć. Niestety, taki obraz urodzin jest dla wielu przyszłych matek tak stresujący, że nieustanie przesuwają one moment zajścia w ciąże, pomimo chęci posiadania dziecka. Wobec tego szukanie skutecznych metod łagodzenia bólu okołoporodowego oraz poporodowego wydaje się niezwykle ważne w położnictwie.

POLECAMY

Jednymi z najpopularniejszych niefarmakologicznych metod łagodzenia bólu porodowego są immersja wodna i poród w wodzie. Definiuje się je jako sytuację, podczas której brzuch ciężarnej jest całkowicie zanurzony w wodzie podczas jednego lub więcej okresów porodu [1].

Immersja wodna polega na spędzeniu w wodzie przez kobietę całego pierwszego okresu porodu, a kolejnych etapów już na łóżku porodowym. Z kolei podczas porodu w wodzie nie tylko pierwsza, ale również i druga faza porodu ma miejsce w wodzie [2, 3].

Pierwszy opis porodu w wodzie pochodzi z południowej Francji z 1803 r., natomiast w Polsce pierwszy poród w wodzie odbył się w 1996 r. w Łodzi i od tego czasu wciąż zyskuje na popularności [3, 4]. Temperatura wody, w której zanurzona jest ciężarna, nie powinna przekraczać 37°C, aby nie dopuścić do hipertermii 
noworodka [4]. 

Głównymi przeciwskazaniami do porodu w wodzie są [5]:

  • ułożenie płodu uniemożliwiające poród siłami natury,
  • gorączka,
  • przedwczesne pękanie błon płodowych,
  • BMI rodzącej > 35 kg/m²,
  • potrzeba elektronicznego monitorowania płodu,
  • ciężkie krwawienie, 
  • poród wspomagany oksytocyną,
  • przebyte cięcie cesarskie,
  • ciąża bliźniacza,
  • opryszczka narządów płciowych.

Skuteczność wyżej wymienionych procedur jest powiązana z bezpośrednim wpływem wody na niektóre przyczyny bólu okołoporodowego. W pierwszym okresie porodu są to skurcze macicy oraz rozwieranie się szyjki macicy, natomiast w drugim dolegliwości wiążą się z rozciąganiem oraz uciskaniem ścian pochwy i krocza.

Powodem bólu jest też zwiększone wydzielanie katecholamin, które zmniejszają przepływ krwi przez narząd, pogłębiając jego niedokrwienie. Ponadto adrenalina jest tokolitykiem mogącym powodować nieregularne i nieprawidłowe skurcze [2, 6]. Wspomnieć należy również o bólu odczuwanym z powodu ucisku na splot krzyżowo-lędźwiowy oraz o niebagatelnym znaczeniu czynników psychologicznych. Aby skutecznie wyeliminować stres i niepokój towarzyszący porodowi, istotne jest stworzenie przyjemnej, spokojnej i intymnej atmosfery na sali porodowej [3]. 

Ciężarne pacjentki oczekują łatwego dostępu do rzetelnych informacji przedstawiających walory i niedoskonałości metod łagodzenia bólu oraz jednocześnie podkreślają, że pomoc położnej przy wyborze procedury jest niezbędna [7]. Biorąc pod uwagę, że wybór metody łagodzenia bólu porodowego jest zawsze indywidualny, musi być wynikiem współpracy pomiędzy przyszłą matką, położną oraz lekarzem. Przeprowadzenie porodu w wodzie wymaga dodatkowego przeszkolenia położnych i właściwego przygotowania kobiet do rodzenia w takich warunkach. Pomimo rosnącej popularności tej metody i regularnych informacji o nowo odkrytych zaletach tej procedury, na uwagę zasługuje fakt, że doświadczenie personelu medycznego w prowadzeniu porodu w sposób tradycyjny jest wciąż o wiele większe niż w immersji wodnej. Jednakże przebadanie położnych dowiodło, że wspierają one poród w wodzie, głównie ze względu na udokumentowane działanie w łagodzeniu bólu okołoporodowego. Wskazywały również, że rodzące kobiety były bardziej rozluźnione, a doświadczenie związane z porodem było pozytywne [8]. Z drugiej strony położne obawiały się zwiększonego ryzyka upadku matki, pomimo że same rodzące czuły większą kontrolę nad swoim otoczeniem w wodzie [8, 9]. 

Korzyści wynikające z porodu w wodzie

Wpływ analgetyczny

Ból porodowy znacząco różni się od innych rodzajów bólu, głownie z powodu jednocześnie występujących różnych czynników go wywołujących. Aktualnie najpopularniejszą metodą łagodzenia bólu jest znieczulenie zewnątrzoponowe. Jest to jednak metoda farmakologiczna i pomimo niewielkiego wpływu na bezpieczeństwo matki i dziecka oraz potwierdzonej skuteczności budzi lęk u wielu kobiet [10]. Ponadto coraz częściej kobiety pragną, aby poród był jak najbardziej naturalnym wydarzeniem, ale jednocześnie nie chcą rezygnować ze złagodzenia bólu, który mu towarzyszy. Rozwiązaniem tej sytuacji wydają się metody niefarmakologiczne, a najpopularniejszą z nich jest immersja wodna. Wieloczynnikowe działanie tej procedury pozwala łagodzić dolegliwości, poprawiając perfuzję krocza, co zmniejsza niedokrwienie i niedotlenie tkanek. Dodatkowo rozszerzenie naczyń obwodowych może powodować zmniejszenie ciśnienia krwi, dzięki czemu poprawia się perfuzja łożyska. Właściwości mechaniczne wody pozwalają na redukcję napięcia mięśniowego, co zmniejsza ból spowodowany skurczami mięśni kanału rodnego i macicy. Większe poczucie kontroli i satysfakcja z porodu zwiększają stężenie endogennych opioidów, takich jak endorfiny i enkefaliny, co dodatkowo łagodzi ból. W związku z tym gdy matka nie jest zestresowana, optymalizuje się wydzielanie oksytocyny, co stymuluje akcję porodową [11].

Ponadto zmniejsza się stężenie katecholamin, co zmniejsza ból i zapobiega pogłębianiu się niedokrwienia macicy. Kolejne korzyści tej metody wymagają dalszych badań.

Działanie na mięśnie dna miednicy

Wyporność, lepkość i ciśnienie hydrostatyczne to właściwości mechaniczne wody, którym zawdzięcza się jej skuteczność. Umożliwiają zmianę pozycji podczas skurczów oraz zwiększenie ciśnienia wewnątrzbrzusznego, co pozwala poprawić siłę tłoczni brzusznej, a tym samym ułatwić parcie, oddychanie i zmniejszyć napięcie mięśniowe [12]. Mniejsza liczba pacjentek z epizjotomią najprawdopodobniej jest spowodowana fizycznym działaniem wody na drogi rodne kobiety. Yun Zhao i wsp. dowiedli, że poród w wodzie istotnie zmniejsza liczbę nacięć krocza, co może wiązać się ze zwiększeniem siły mięśni dna miednicy w stosunku do rodzących metodą tradycyjną. Dodatkowo może pozytywnie wpłynąć na utrzymanie prawidłowego napięcia omawianych mięśni w okresie poporodowym, co istotnie poprawia jakość życia matek w pierwszych tygodniach po porodzie [13]. Autorzy na podstawie pracy Cavkaytar i wsp. sugerują jednak, że większe znaczenie ma tu odpowiedni trening mięśni przed porodem [14]. Wykazano również, że zanurzenie w ciepłej wodzie redukuje ryzyko uszkodzenia kanału rodnego poprzez poprawę jego elastyczności oraz zmniejszenie ciśnienia pomiędzy wewnętrznym i zewnętrznym ujściem pochwy [15, 16]. Ponadto ciepła woda może zmniejszać ryzyko bolesnego pęknięcia kroczka i innych urazów poprzez zwiększenie krążenia krwi w kroczu, dodatkowo przeciwdziałając niedokrwieniu i niedotlenieniu tkanek [17]. 

Czas porodu

Przedłużający się poród może nieść negatywne konsekwencje zarówno dla matki, jak i dla dziecka, dlatego odnalezienie metody pozwalającej skrócić ten okres przyniosłoby wiele korzyści dla ciężarnych kobiet. Niestety dane dotyczące czasu porodu w wodzie nie są jednoznaczne. Dla przykładu w publikacjach Moneta i wsp. oraz Chaichian i wsp. wykazano, że immersja wodna istotnie skraca czas porodu [18, 19], natomiast Liu Y i wsp. oraz Cammu i wsp. stwierdzili, że nie ma różnic w czasie trwania porodu pomiędzy porodem w wodzie a metodą konwencjonalną [17, 20]. Istnieją również badania, w których w kilku grup kontrolnych odnotowano dłuższy czas trwania porodu w immersji wodnej [21, 22]. Wobec tego nie można jednoznacznie ustalić wpływu immersji wodnej na czas trwania porodu.

Ryzyko związane z porodem w wodzie

Poród w wodzie jest uznany za bezpieczną metodę łagodzenia bólu okołoporodowego, jednak związany jest również z kilkoma aspektami dotyczącymi jego bezpieczeństwa, takimi jak:

  • hipertermia noworodka,
  • ryzyko infekcji,
  • trudności w oddychaniu u noworodka,
  • pęknięcie pępowiny [1],
  • zwiększona utrata krwi.

Spośród wymienionych najpełniej omówionym w literaturze tematem jest ryzyko infekcji. Infekcje okołoporodowe to jeden z najważniejszych czynników ryzyka ciężkiej choroby lub zgonu dla nowo narodzonego dziecka [23]. Wyniki wielu prac naukowych porównujących poród w wodzie z konwencjonalną metodą rodzenia wydają się jednoznaczne. Cluett i wsp. stwierdzili, że nie ma różnic w częstości występowania infekcji u noworodków, a wyizolowane w hodowli bakterie są takie same zarówno w grupie kobiet rodzących metodą konwencjonalną, jak i u tych rodzących w wodzie [24]. Eckert i wsp. przebadali prospektywnie 274 ciężarne bez komplikacji podczas ciąży i również nie zauważyli istotnych różnic w częstości występowania infekcji u noworodków [21]. Do identycznych wniosków doszli Thoeni i wsp., którzy przebadali w sumie 1600 kobiet i dzieci pod kątem infekcji okołoporodowych [25]. Zanetti-Daellenbach i wsp. pobrali próbki od 513 rodzących w wodzie. Porównując swoje wyniki z wynikami matek, które brały udział w konwencjonalnym porodzie, również stwierdzili, że nie ma istotnych różnic co do liczby zakażeń u nowo narodzonych dzieci [26]. Ponadto liczbę zakażeń okołoporodowych podczas porodów w wodzie można zmniejszyć poprzez stałą wymianę wody, filtry bakteryjne i monitorowanie bakteriologiczne. Dodawanie środków odkażających oraz opróżnienie dolnego odcinka przewodu pokarmowego z mas kałowych również może mieć znaczenie [27]. Łącznie zostało przeanalizowanych kilkanaście prac, w których przebadanych zostało kilka tysięcy ciężarnych, a ich wyniki wydają się pokrywać.

Przeciwnicy metody porodu w wodzie uważają, że rodzące kobiety narażone są na zwiększoną utratę krwi, wtórne urazy krocza oraz brak pełnej kontroli krocza podczas porodu. Z kolei noworodkom może zagrażać niedotlenienie, hiponatremia tudzież aspiracja i związany z nią obrzęk płuc [28−30]. Jednak niektóre z tych postulatów nie zostały potwierdzone. Wyniki dwóch dużych badań pokazały jednak, że nie było większych różnic w częstości występowania niskich wyników w skali APGAR czy też w liczbie dzieci potrzebujących hospitalizacji na oddziałach intensywnej terapii noworodków [31, 32]. 

W tabeli 1 przedstawiono zestawienie korzyści i ryzyka dotyczących porodu w wodzie oraz immersji wodnej.

Tab. 1. Porównanie korzyści i ryzyka dotyczącego porodu w wodzie i immersji wodnej [1, 4, 33]

Korzyści Ryzyko
  • rozkurczowe działanie na mięśniówkę macicy
  • możliwy wzrost ryzyka infekcja
  • redukcja stresu u noworodka 
  • ryzyko hipertermii noworodka
  • ułatwiona kontrola oddechu i zmiany pozycji przez rodzącą 
  • ryzyko uszkodzenia pępowiny lub żyły pępowinowej przy nieprawidłowym prowadzeniu porodu 
  • zapewnienie atmosfery relaksu i intymności rodzącej
  •  ryzyko zachłyśnięcia się wodą przez noworodka
  • zredukowanie potrzeby łagodzenia bólu metodami farmakologicznymi
-
  • lepsze utlenowanie krwi noworodka
-


 

Podsumowanie

Mimo że poród jest procesem fizjologicznym dla wielu kobiet staje się traumatycznym przeżyciem głównie z powodu bólu okołoporodowego i ewentualnych konsekwencji poporodowych. Ciąża i poród każdej kobiety są inne, dlatego wybór odpowiedniej metody rodzenia jest niezwykle istotny. Obecnie „złotym standardem” w łagodzeniu bólu jest znieczulenie zewnątrzoponowe, jednakże procedury farmakologiczne odstraszają wiele przyszłych matek, które usilnie poszukują jak najlepszych metod niefarmakologicznych.

Najpopularniejszą procedurą z tej kategorii jest poród w wodzie, który dla wielu kobiet jest wspaniałą alternatywą powodującą, że doświadczenie związane z porodem może być pozytywne. Rodzące czują się zrelaksowane, ponadto mają możliwość kontaktu z dzieckiem zaraz po urodzeniu, co korzystnie wpływa na ich psychikę. Możliwość zmniejszenia dawek leków przeciwbólowych również stanowi ważny aspekt psychologiczny. Dzięki właściwościom ciepłej wody poród staje się mniej bolesny i przyjemniejszy, a ryzyko powikłań poporodowych może być mniejsze. Poród w wodzie jest bezpieczną metodą zarówno dla matek, jak i dla noworodków, w przypadku gdy ciąża miała przebieg fizjologiczny. 

Wobec rosnącej popularności metody porodu w wodzie, konieczne są dalsze badania i udoskonalanie tej procedury, jak również edukacja personelu medycznego i kobiet na całym świecie.

Piśmiennictwo

  1. Poder T.G., Larivière M. Advantages and disadvantages of water birth. A systematic review of the literaturę. Gynecol Obstet Fertil 2014; 42 (10): 706−713.
  2. Fuchs A., Czech I., Fuchs P. i wsp. Metody łagodzenia bólu okołoporodowego – analiza i porównanie. Gin Pol Med Project 2017; 3 (45): 049−053.
  3. 3Odent M. Birth under water. Lancet 1983; 24(31): 1476–1477.
  4. Pawelec M., Pietras J., Wojtysiak M. i wsp. Water birth and Water Immersion − an Important Step Towards More Patient-Oriented Health Care or a New Way for Obstetrical Wards to Make Profits? Adv Clin Exp Med 2011; 20 (3): 391−397.
  5. McIntosh J. Guideline for the Management of Water Birth in the Community. Bridgewater community healthcare. 2011 June.
  6. Koyyalamudi V., Sidhu G., Cornett E.M. et al. New Labour Pain Treatment Options. Curr Pain Headache Rep 2016; 20:11.
  7. Hall S.M., Holloway I.M. Staying in Control: women’s experiences of labour in water. Midwifery 1998; 14 (1): 30−36.
  8. Cooper M., Warland J., McCutcheon H. Australian midwives views and experiences of practice and politics related to water immersion for labour and birth: A web based survey. Women Birth 2017; 13 pii: S1871-5192.
  9. Richmond H. Women’s experience of waterbirth. Pract Midwife 2003; 6 (3): 26−31.
  10. Schrock S.D., Harraway-Smith C. Labor analgesia. Am Fam Physician 2012; 85: 447–454.
  11. Jones L., Othman M., Dowswell T. i wsp. Pain management for women in labour: an overview of systematic reviews. Cochrane Database Syst Rev 2012; 3: CD009234.
  12. Bałanda-Bałdyga A., Bień A.M., Grudzińska M. i wsp. Opieka nad kobietą ciężarną. Biblioteka Położnej. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2009.
  13. Zhao Y., Xiao M., Tang F. i wsp. The effect of water immersion delivery on the strength of pelvic floor muscle and pelvic floor disorders during postpartum period. Medicine (Baltimore) 2017; 96 (41): e8124.
  14. Cavkaytar S., Kokanali M.K., Topcu H.O. i wsp. Effect of home-based Kegel exercises on quality of life in women with stress and mixed urinary incontinence. J Obstet Gynaecol 2015; 35: 407–410.
  15. Mackey M.M. Use of water in labor and birth. Clin Obstet Gynecol 2001; 44: 733–749.
  16. Schorn M.N., McAllister J.L., Blanco J.D. Water immersion and the effect on labor. J Nurse Midwifery 1993; 38: 336–342. 
  17.  Liu Y., Liu Y., Huang X. i wsp. A comparison of maternal and neonatal outcomes between water immersion during labor and conventional labor and delivery. BMC Pregnancy Childbirth 2014; 14: 160.
  18. Moneta J., Oknińska A., Wielgoś M. i wsp. The influence of water immersion on the course of labor. Ginekol Pol 2001; 72: 1 031 103–1 031 106.
  19. Chaichian S., Akhlaghi A., Rousta F. i wsp. Experience of water birth delivery in Iran. Arch Iran Med 2009; 12: 468–471.
  20. Cammu H., Clasen K., Van Wetteren L. Is having a warm bath during labour useful? J Perinat Med 1992; 20: 104.
  21. Eckert K., Turnbull D., MacLennan A. Immersion in water in the first stage of labor: a randomized controlled trial. Birth 2001; 28 (2): 84−93.
  22.  Rush J., Burlock S., Lambert K. i wsp. The effects of whirlpools baths in labor: a randomized, controlled trial. Birth 1996; 23 (3): 136−143.
  23.  Rawal J., Shah A., Stirk F. i wsp. Water birth and infection in babies. BMJ 1994; 309 (6953): 511.
  24. Cluett E.R., Burns E. Immersion in water in labour and birth. Cochrane Database Syst Rev 2009; 2: CD000111.
  25. Thoeni A., Zech N., Moroder L. i wsp. Review of 1600 water births. Does water birth increase the risk of neonatal infection? J Matern Fetal Neonatal Med 2005; 17: 357–361.
  26. Zanetti-Daellenbach R.A., Tschudin S., Zhong X.Y. i wsp. Maternal and neonatal infections and obstetrical outcome in water birth. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2007; 134: 37–43.
  27. Guzikowski W. Water immersion in labour and birth in water. Fam Med Prim Care Rev2009; 11 (2): 163–167.
  28. Bowden K., Kessler D., Pinette M. i wsp. Underwater birth: missing the evidence or missing the point? Pediatrics 2003; 112 (4): 972−973.
  29. Mc Candlish R., Renfrew M. Immersion in water during labour and birth: the need for evaluation. Birth 1993; 20: 79–85.
  30. Zimmermann R., Huch A., Huch R. Water birth-is it safe? J Perinat Med 1993; 21: 5−11.
  31. Geissbuehler V., Stein S., Eberhard J. Water births compared with land births:an observational study of nine years. J Perinat Med 2004; 32 (4): 308−314.
  32. Zanetti-Dällenbach R., Lapaire O., Maertens A. i wsp. Water birth, more than a trendy alternative: a prospective, observational study. Arch Gynecol Obstet 2006; 274 (6): 355−365. 
  33. Benfield R.D., Hortobágyi T., Tanner C.J. i wsp. The effects of hydrotherapy on anxiety, pain, neuroendocrine responses, and contraction dynamics during labor. Biol Res Nurs 2010; 12 (1): 28−36.

Przypisy