Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

29 października 2019

NR 48 (Październik 2019)

Zastosowanie preparatów niepokalanka mnisiego w ginekologii i położnictwie
The use of preparations of chasteberry in gynecology and obstetrics

490

Literatura sugeruje pozytywny wpływ preparatów niepokalanka mnisiego (Vitex agnuscastus – VAC) na zniwelowanie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego (premenstrual syndrome – PMS), takich jak nerwowość, niepokój, depresja, ból piersi, wzdęcia, a także bóle głowy. Opisywano podobną skuteczność preparatów VAC w porównaniu z pirydoksyną w ogólnej redukcji objawów PMS, natomiast wyższą skuteczność VAC nad preparatami magnezu w przypadku takich objawów, jak bóle brzucha, głowy i pleców, astenia, zaburzenia snu oraz drażliwość. Analiza doniesień poświęconych porównaniu skuteczności VAC i fluoksetyny w leczeniu przedmiesiączkowych zaburzeń dysforyczych (premenstrual dysphoric disorder – PMDD) nie dostarcza jednoznacznej odpowiedzi. W badanym piśmiennictwie wykazano skuteczność i bezpieczeństwo VAC w terapii cyklicznej mastalgii. Wykazano również, że VAC zapobiega częstym przypadkom podwyższenia parametrów wątrobowych w okresie pomenopauzalnym, a także sugerowano możliwość łagodzenia objawów menopauzy. Nie wykazano natomiast skuteczności VAC w pobudzaniu laktacji, regulowaniu poziomu libido ani wpływu na płodność.

 

The results of the analysis of the literature concerning chasteberry (Vitex agnus castus – VAC), indicate its positive effect on reducing PMS symptoms, such as nervousness, anxiety, depression, breast pain, flatulence, as well as headaches. Efficacy of chasteberry preparations compared to pyridoxine in the overall reduction of PMS symptoms was found similar. Higher VAC efficacy over magnesium preparations in the case of symptoms such as abdominal, head and back pain, asthenia, sleep disorders and irritability was also proven. Comparison of efficacy of VAC and fluoxetine in the treatment of PMDD, provides no clear answer. The analyzed articles demonstrated efficacy and safety of VAC in the therapy of cyclic mastalgia. It was also described that VAC prevents frequent cases of elevated liver parameters in postmenopausal period, and indicated the possibility of amelioration of menopausal symptoms. However, efficacy of VAC in stimulating lactation, regulating the level of libido or its effect on fertility has not been proven.

Niepokalanek mnisi (Vitex agnuscastus – VAC), z angielskiego chasteberry, znany również jako niepokalanek pieprzowy, należy do rodzaju Vitex z rodziny Verbenaceae. Krzew ten naturalnie występuje głównie na terenach śródziemnomorskich, a także w zachodniej Azji [1]. Charakteryzuje się długimi, dłoniasto złożonymi liśćmi i delikatnymi gałęziami, początkowo pokrytymi włoskami, a także kwiatami o zmiennej barwie, od białej do niebieskiej. W celach leczniczych zastosowanie znalazł wyciąg z jego owoców zawierający m.in. flawonol – kastycynę i agnuzyd [2].

Historia stosowania preparatów niepokalanka liczy przeszło 2500 lat i sięga czasów starożytnego Egiptu i Grecji, gdzie używany był do leczenia wielu przypadłości ginekologicznych. W epoce średniowiecza był to popularny środek stosowany przez osoby żyjące w celibacie w celu obniżenia poziomu libido, czemu roślina zawdzięcza przydomek „mnisi” [1].

We współczesnej medycynie preparaty niepokalanka mnisiego znalazły szerokie zastosowanie w stanach ginekologicznych, takich jak zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS), nieprawidłowości cyklu miesiączkowego, cykliczna mastalgia, przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne (PMDD), hiperprolaktynemia, a także w leczeniu objawów menopauzy, pobudzaniu laktacji, regulacji poziomu libido czy podwyższaniu płodności. Popularność preparatów VAC wynika m.in. stąd, że nie są lekami hormonalnymi, z czym wiąże się ich łatwość w stosowaniu i stosunkowo niskie ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Preparaty VAC są szczególnie wskazane u pacjentek, u których interwencje pozafarmakologiczne oraz inne leczenie, w tym klasyczne leki hormonalne, nie mogą być zastosowane lub nie przynoszą oczekiwanego rezultatu.

POLECAMY


Korzyści i zalecenia


Literatura sugeruje pozytywny wpływ preparatów VAC na zniwelowanie objawów PMS. Badania wykazały wyższość VAC nad placebo w przypadku takich dolegliwości, jak nerwowość, niepokój, depresja, ból piersi, wzdęcia, a także bóle głowy [3, 4]. W badaniu z 1997 r. wykazano podobną skuteczność preparatów niepokalanka w porównaniu z pirydoksyną w ogólnej redukcji objawów PMS (odpowiednio o 47,4% i 48%) [5]. 

Inna próba z randomizacją wykazała natomiast wyższość VAC nad preparatami magnezu w przypadku takich objawów, jak bóle brzucha, głowy i pleców, astenia, zaburzenia snu oraz drażliwość [6]. 

Przeprowadzone w 2012 r. przez Schellenberga i wsp. prospektywne, kontrolowane placebo, wieloośrodkowe badanie z randomizacją z podwójnie ślepą próbą dla trzech cykli menstruacyjnych potwierdziło powyższe doniesienia. Łącznie 162 kobiety z PMS zostały losowo przydzielone do grupy placebo (n = 40), preparatu zawierającego 8 mg (n = 42), 20 mg (n = 41) i 30 mg (n = 39) wyciągu z niepokalanka. Zarówno preparaty zawierające 20 mg, jak i 30 mg były bardziej skuteczne niż placebo i 8 mg, bez istotnych różnic między grupami pacjentek, które otrzymywały 20 mg i 30 mg. Nie zanotowano żadnych poważnych zdarzeń niepożądanych. W algorytmie postępowania (Algorytmy Postępowania w Ginekologii i Położnictwie) w PMS znalazło się również miejsce dla preparatu niepokalanka – w przypadku, gdy objawy PMS upośledzają jakość życia pacjentki, jako dodatek do ćwiczeń fizycznych, psychoterapii, suplementacji witaminą B6 oraz preparatami wapnia [7].

Dwa badania na niewielkich grupach kobiet porównały także skuteczność VAC i fluoksetyny w leczeniu PMDD. W jednym z nich wyciągnięto wniosek, że niepokalanek może być skuteczniejszy od fluoksetyny w zwalczaniu objawów somatycznych, podczas gdy fluoksetyna wykazuje lepsze działanie w aspekcie dolegliwości z zakresu zaburzeń psychologicznych i psychiatrycznych [8]. Drugie z badań nie potwierdziło tych doniesień [9]. 

 

Tab. 1. Porównanie korzyści i skutków ubocznych preparatów z niepokalanka mnisiego

Korzyści Skutki uboczne
Redukcja objawów PMS Może wywoływać dolegliwości żołądkowo-jelitowe
Łagodzenie bólów brzucha, głowy i pleców Spotykane są alergiczne reakcje skórne
Łagodzenie poczucia astenii
Działanie uspokajające
Poprawa jakości snu
Zmniejsza poziom prolaktyny
Zmniejsza ból piersi
Hamuje wzrost parametrów wątrobowych w menopauzie


Badania przeprowadzone na pacjentkach z utajoną hiperprolaktynemią z zastosowaniem 20 mg VAC przez 3 miesiące wykazały istotne zmniejszenie stężenia prolaktyny oraz wyrównanie profilu hormonalnego u kobiet przyjmujących preparat w porównaniu z grupą kontrolną [10] oraz profil działania porównywalny do zastosowania terapii bromokryptyną [11].

Warto podkreślić także obecność wiarygodnych, potwierdzonych próbami z randomizacją, dowodów na skuteczność i bezpieczeństwo VAC w terapii cyklicznej mastalgii [12]. W prospektywnym, wieloośrodkowym badaniu skuteczność VAC w leczeniu cyklicznej mastalgii badano u 50 pacjentek z PMS. Codziennie leczonych VAC było 43 z nich podczas trzech cykli menstruacyjnych. Pod koniec badania występowanie cyklicznej mastalgii znacznie zmniejszyło się, a stopień poprawy utrzymywał się nawet przez 3 miesiące po zaprzestaniu leczenia (p < 0,001). Skuteczność VAC w początkowej fazie badania była podwyższona w późnej fazie lutealnej i niższa w fazie folikularnej, zgodnie z oczekiwaniami. Podczas leczenia wynik działania VAC spadł w późnej fazie lutealnej (47%; p < 0,01) i pozostawał 22% (p < 0,001) poniżej wartości skuteczności podstawowej po 3 cyklach po zakończeniu leczenia. Trzydzieści osiem kobiet oceniło ogólną skuteczność leczenia od umiarkowanej do doskonałej. Dwadzieścia (47%) kobiet zgłosiło 37 drobnych zdarzeń niepożądanych, z których żadne nie było poważne [13]. 

Kilka badań sugerowało skuteczność preparatów niepokalanka w objawach towarzyszących menopauzie. Wykazano, że surowy ekstrakt i frakcja butanolowa VAC z Vitex agnus castus skutecznie zapobiegają częstym przypadkom podwyższenia parametrów wątrobowych w okresie pomenopauzalnym. Vitex agnus castus może łagodzić objawy menopauzy, lecz dostępna literatura sugeruje, że należy przeprowadzić dalsze badania w tym aspekcie. Dodatkowo preparaty VAC mogą stanowić dodatek do standardowych leków wpływających na gospodarkę wapniową i kościec [14–16]. 

Brak natomiast wiarygodnych dowodów na skuteczność VAC w pobudzaniu laktacji, zwiększaniu libido czy płodności [1].

W literaturze dostępnych jest wiele badań dotyczących zastosowania VAC w ginekologii, jednak w pracy opublikowanej w 2017 r. w „American Journal of Obstetrics & Gyneacology” zwrócono uwagę, że znaczna ich część nie spełniała częściowo kryteriów wiarygodności. W publikacji podkreślono, że potrzebne są dalsze, rzetelne badania, by określić skuteczność dostępnych komercyjnie preparatów VAC w leczeniu PMS oraz PMDD oraz porównać ją z innymi substancjami stosowanymi w terapii tych schorzeń [17]. 


Wybór preparatu


Na rynku w Polsce dostępny jest bez recepty lek zawierający wyciąg VAC – Castagnus®, mający w jednej tabletce dawkę równoważną 45 mg owocu niepokalanka. Produkt jest obecnie wskazany w łagodzeniu objawów PMS, takich jak bolesność i obrzmienie piersi, zaburzenia równowagi emocjonalnej, bóle głowy typu migrenowego, obrzmienie okolic twarzy rąk i stóp. Pod wpływem działania dopaminergicznego związków zawartych w VAC następuje hamowanie uwalniania prolaktyny, co z kolei powoduje zmniejszenie objawów PMS. Głównym ograniczeniem i przeciwwskazaniem do stosowania produktu leczniczego są ciąża i karmienie piersią oraz nadwrażliwość na składniki preparatu. Preparat ma niewiele skutków ubocznych, a jego możliwe działania niepożądane to bóle i zawroty głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe oraz reakcje alergiczne. Częstość występowania tych objawów nie jest znana. Możliwe są również zaburzenia cyklu menstruacyjnego. 
Dla najlepszego efektu leczniczego zaleca się stosowanie VAC (Castagnus®) rano, przez 3 miesiące, w dawce 1 tabletka (45 mg), niezależnie od wagi. Preparat jest łatwy w stosowaniu i podawany drogą doustną.


Podsumowanie


Zaburzenia miesiączkowania oraz PMS to bardzo częste problemy zdrowotne, z którymi borykają się pacjentki zgłaszające się do gabinetów ginekologicznych. Ze względu na profil działania wyciągu z VAC oraz bezpieczeństwo jego stosowania, jest on idealnym preparatem do zastosowania we wspomnianych dolegliwościach u pacjentek, u których interwencje pozafarmakologiczne oraz inne leczenie nie przynoszą oczekiwanego efektu. Wybór VAC jako ziołowej alternatywy dla konwencjonalnych leków może być skutecznym rozwiązaniem dla wielu pacjentek cierpiących na wyżej omówione dolegliwości.

 

Piśmiennictwo

 

  1. Roemheld-Hamm B. Chasteberry. American Family Physician 2005; 2 (5): 821–824.
  2. Samochowiec L., Juzyszyn Z. Właściwości farmakologiczne i kliniczne Vitex agnus castus. Farmacja Polska 2000; 2 (56): 61–63.
  3. He Z., Chen R., Zhou Y. i wsp. Treatment for premenstrual syndrome with Vitex agnus castus: A prospective, randomized, multi-center placebo controlled study in China. Maturitas 2009; 63: 99‑103.
  4. Zamani M., Neghab N., Torabian S. Therapeutic effect of Vitex agnus castus in patients with premenstrual syndrome. Acta Med Iran 2012; 50: 101–106.
  5. Lauritzen C., Reuter H.D., Repges R. i wsp. Treatment of premenstrual tension syndrome with Vitex agnus castus – Controlled, double-blind study versus pyridoxine. Phytomedicine 1997; 4: 183–189.
  6. Di Pierro F., Prazzoli R., Candidi C. i wsp. Premenstrual syndrome: Controlled clinical trial with a fast acting form of a highly standardized extract of Vitex agnus castus. Giorn It Ost Ginecol 2009; 31: 153–157.
  7. Schellenberg R., Zimmermann C., Drewe J. i wsp. Dose-dependent efficacy of the Vitex agnus castus extract Ze 440 in patients suffering from premenstrual syndrome. Phytomedicine 2012; 19 (14): 1325–31. 
  8. Atmaca M., Kumru S., Tezcan E. Fluoxetine versus Vitex agnus castus extract in the treatment of premenstrual dysphoric disorder. Hum Psychopharmacol 2003; 18: 191–195.
  9. Ciotta L., Pagano I., Stracquadanio M. i wsp. Psychic aspects of the premenstrual dysphoric disorders. New therapeutic strategies: our experience with Vitex agnus castus. Minerva Ginecol 2011; 63: 237–245.
  10. Milewicz A., Gejdel E., Sworen H. i wsp. Vitex agnus castus extract in the treatment of luteal phase defects due to latent hyperprolactinemia. Results of a randomized placebo-controlled double-blind study. Arzneimittelforschung 1993; 43: 752–756.
  11. Kilicdag E., Tarim E., Bagis T. i wsp. Fructus agni casti and bromocriptine for treatment of hyperprolactinemia and mastalgia. Int J Gynaecol Obstet 2004; 85: 292–293.
  12. Carmichael A. Can Vitex agnus castus be Used for the Treatment of Mastalgia? What is the Current Evidence? Evid Based Complement Alternat Med. 2008; 5 (3): 247–50. 
  13. Halaska M., Beles P., Gorkow C. i wsp. Treatment of cyclical mastalgia with a solution containing a Vitex agnus castus extract: results of a placebo-controlled double-blind study. Breast. 1999; 8 (4): 175–81.
  14. van Die M., Burger H., Teede H. i wsp. Vitex agnus-castus (Chaste-Tree/Berry) in the treatment of menopause-related complaints. J AlternComplement Med. 2009; 15 (8): 853–62. 
  15. Sehmisch S., Boeckhoff J., Wille J. i wsp. Vitex agnus castus as prophylaxis for osteopenia after orchidectomy in rats compared with estradiol and testosterone supplementation. Phytother Res. 2009; 23 (6): 851–8. 
  16. Gorkow C., Wuttke W., März R. Effectiveness of Vitex agnus-castus preparations. Wien Med Wochenschr. 2002; 152 (15–16): 364–72.
  17. Verkaik S., Kamperman A., van Westrhenen R. i wsp. The treatment of premenstrual syndrome with preparations of Vitex agnus castus: a systematic review and meta-analysis. Am J Obstet Gynecol. 2017; 217 (2): 150–166. 

Przypisy