Niedobór żelaza i jego konsekwencje u kobiet – znaczenie wczesnej diagnostyki i skutecznej terapii

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) szacuje się, że problem niedokrwistości dotyka pół miliarda kobiet w wieku 15–49 lat. W 2019 r. problem ten występował u 30% kobiet niebędących w ciąży (ok. 539 mln) oraz 37% kobiet ciężarnych (ok. 32 mln) w tej samej grupie wiekowej [1]. 
Niedobór żelaza (ang. iron deficiency – ID) u kobiet ma charakter wieloczynnikowy i wynika z procesów
zarówno fizjologicznych, jak i patofizjologicznych prowadzących do zaburzenia równowagi pomiędzy podażą a utratą tego pierwiastka. Niezależnie od płci najczęstszymi przyczynami utraty żelaza są: 

• utrata krwi, 
• niewystarczająca podaż żelaza w diecie, 
• zaburzenia jego wchłaniania [2]. 

Obfite krwawienia miesiączkowe (ang. heavy menstrual bleeding – HMB) są definiowane jako regularna utrata ponad 80 ml krwi podczas okresu menstruacyjnego (co klinicznie odpowiada wymianie produktów higienicznych co mniej więcej jedną–dwie godziny) i stanowią wiodącą przyczynę utraty żelaza u kobiet niebędących w ciąży [3, 4]. W celu oceny obfitości krwawień miesięcznych używa się graficznej skali oceny utraty krwi (ang. pictorial blood loss assessment chart – PBAC) [5]. Zalecane dzienne spożycie żelaza dla kobiet wynosi 18 mg na dobę, przy czym w okresie menstruacji zapotrzebowanie na ten pierwiastek wzrasta o mniej więcej 2 mg na dobę [2, 6, 7]. 
W okresie ciąży i laktacji, pomimo przejściowego ustania utraty żelaza wraz z menstruacją, dochodzi do istotnego zwiększenia zapotrzebowania na ten pierwiastek. Wynosi ono odpowiednio: 

• ok. 0,8 mg żelaza na dobę w I trymestrze, 
• 4–5 mg na dobę w II trymestrze, 
• powyżej 6 mg na dobę w III trymestrze [2, 8]. 

Zmianom tym towarzyszy adaptacyjny wzrost wchłaniania żelaza – od jego obniżenia w I trymestrze do stopniowego zwiększania w dalszym przebiegu ciąży. Jednakże nawet te mechanizmy w skojarzeniu z optymalną dietą nie są w stanie pokryć zwiększonego zapotrzebowania na żelazo w czasie ciąży [8]. 
Istotną rolę w etiologii niedoboru żelaza odgrywają czynniki dietetyczne. Niska podaż produktów bogatych w żelazo bądź też dieta charakteryzująca się jego ograniczoną biodostępnością (jak w przypadku nieprawidłowo zbilansowanej diety roślinnej) mogą sprzyjać jego niedoborowi. Ponadto obecność związków wiążących żelazo w świetle przewodu pokarmowego, takich jak fityniany, polifenole, taniny, wapń, a także leków (np. inhibitorów pompy protonowej) może hamować wchłanianie lepiej przyswajalnego w organizmie żelaza niehemowego [9–11]. 
Zaburzenia wchłaniania żelaza mogą być także objawem chorób przewodu pokarmowego, takich jak choroby autoimmunologiczne, zapalne, nowotworowe, a także efektem leczenia bariatrycznego [2, 12, 13]. 

Obraz kliniczny pacjentki z niedoborem żelaza

Niedobór żelaza może przebiegać bezobjawowo, jednak jego symptomy mogą się pojawić również przy braku jawnej niedokrwistości (ryc. 1). Mają one często niespecyficzny charakter i rozwijają się stopniowo, co może istotnie utrudniać ich wczesne rozpoznanie. 
Do najczęściej zgłaszanych przez pacjentki dolegliwości w przebiegu ID należą objawy ogólne, takie jak: 

• zmęczenie, 
• obniżona tolerancja wysiłku fizycznego, 
• duszność wysiłkowa, 
• kołatanie serca, 
• bladość skóry i błon śluzowych. 

W zakresie objawów neurologicznych mogą występować: 

• zaburzenia koncentracji i funkcji poznawczych, 
• zawroty głowy, 
• szumy uszne, 
• omdlenia. 

Istotną grupą są dolegliwości z zakresu dermatol...