Żelazo jest jednym z ważnych dla życia mikroelementów dostarczanych z dietą. Ma zdolność występowania w różnych stopniach utlenienia: +2 i +3, co decyduje o jego funkcjach katalitycznych w reakcjach z udziałem wolnych rodników, dzięki czemu bierze ono udział w wielu procesach zachodzących w organizmie. Jego reaktywność biologiczna jest ograniczana przez proces wiązania żelaza z białkami nośnikowymi oraz potencjał antyoksydacyjny. Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny i mioglobiny, dzięki czemu ma wpływ na przenoszenie tlenu do komórek organizmu, cytochromów decydujących o przenoszeniu elektronów, enzymów oksydacyjnych – peroksydaz i katalazy. Wpływa na metabolizm tyrozyny, tworzenie wiązań wysokoenergetycznych (ATP) oraz syntezę neurotransmiterów [1, 2].
Niedokrwistość z niedoboru żelaza (IDA) stanowi globalny problem zdrowotny o znacznym ryzyku, szczególnie wśród kobiet w wieku rozrodczym. Szacuje się, że częstość występowania niedokrwistości u kobiet w wieku rozrodczym (15–49 lat) dotyczy 33% światowej populacji. Ponadto obecnie szacuje się, że częstość występowania niedoboru żelaza (ID) wśród Europejek wynosi ok. 10–32%, a anemii z niedoboru żelaza (IDA) – 2–5%. Regulacja wchłaniania i metabolizmu tego pierwiastka jest dokładnie kontrolowana przez różne transportery i hormony w organizmie. Jego spożycie w diecie i jego regulacja są niezbędne do utrzymania zarówno zdrowia człowieka, jak i zapotrzebowania na żelazo. Doustna suplementacja żelaza jest najpowszechniej stosowaną i opłacalną metodą leczenia jego niedoboru oraz IDA [2–4].
Istnieją jednak obawy związane z niektórymi potencjalnymi zagrożeniami, które mogą wynikać z suplementacji tego pierwiastka. Działania uboczne przy doustnym leczeniu preparatami żelaza obejmują:
REKLAMA
- ciemne zabarwienie stolca,
- zaparcia,
- nudności,
- nasilenie choroby wrzodowej.
Nadmierna podaż i wchłanianie żelaza mogą prowadzić do uszkodzenia tkanek. Ponadto w ostatnich latach narastają obawy dotyczące żelaza niezwiązanego z transferyną (NTBI). NTBI jest wysoce toksyczną formą żelaza, która może wytwarzać wolne rodniki i prowadzić do uszkodzeń oksydacyjnych różnych tkanek. Dlatego niezwykle ważne jest ilościowe oznaczanie NTBI we krwi, aby zapobiec wysokiemu stężeniu żelaza, które może prowadzić do toksyczności i niewydolności narządów. Co więcej, należy wziąć pod uwagę, że duża część żelaza niehemowego podawanego dojelitowo pozostaje niewchłonięta i jest potencjalnie dostępna jako niezbędny składnik odżywczy dla bakterii zamieszkujących okrężnicę [5, 6].
Jak przyjmować suplementy żelaza – informacje dla pacjenta
- Przyjmuj je na pusty żołądek. Suplementy żelaza najlepiej przyjmować na pusty żołądek (zwykle godzinę przed posiłkiem lub dwie godziny po posiłku). Jeśli jednak wystąpi rozstrój żołądka lub poczujesz się źle (mdłości), możesz zażywać lek z jedzeniem.
- Żelazo wchodzi w interakcję z żywnością i napojami. Unikaj spożywania produktów mlecznych (mleka), herbaty, kawy lub leków zobojętniających kwas żołądkowy w ciągu dwóch godzin przed przyjęciem leku lub po nim, ponieważ zmniejszają one jego skuteczność.
- Przyjmowanie dawki z witaminą C. Przyjmowanie witaminy C (w postaci np. soku pomarańczowego lub soku jabłkowego) z żelazem może zwiększać jej wchłanianie, ale istnieją bardzo ograniczone dowody na poparcie tej tezy.
- Tabletki lub kapsułki mogą podrażniać jelita. Tabletki lub kapsułki z żelazem należy popić pełną szklanką wody. Nie kładź się przez co najmniej 10 min po przyjęciu dawki.
- Tabletki o przedłużonym uwalnianiu należy połykać w całości. Nie należy kruszyć ani żuć tabletek o przedłużonym uwalnianiu, ponieważ spowoduje to jednoczesne uwolnienie całego leku, co zwiększy ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.
- Dokładnie odmierz dawkę. Jeśli przyjmujesz postać płynną dla dorosłych, dokładnie odmierz dawkę za pomocą specjalnego urządzenia odmierzającego lub łyżki. Nie używaj łyżki domowej, ponieważ możesz nie otrzymać właściwej dawki.
- Formy płynne mogą plamić zęby. Płynne żelazo może powodować przejściowe przebarwienia zębów. Aby zapobiec powstawaniu plam, nałóż płyn na tylną część języka za pomocą zakraplacza, użyj słomki lub umyj zęby po każdej dawce.
- Pominięcie dawki suplementu żelaza nie jest szkodliwe. W przypadku pominięcia dawki należy po prostu przyjąć następną dawkę o właściwej porze. Nie należy stosować podwójnej dawki.
- Przechowywanie. Pamiętaj, aby przechowywać suplementy żelaza w miejscu niedostępnym i niewidocznym dla dzieci, ponieważ przedawkowanie może być śmiertelne. (Żelazo nie jest szkodliwe, jeśli jest podawane dzieciom w ilościach zalecanych przez lekarza. Nie wolno podawać dziecku większej ilości).
W związku z powyższym mikroflora jelitowa w doustnej suplementacji żelaza cieszy się dużym zainteresowaniem ze względu na jej decydującą rolę w zdrowiu i chorobie człowieka. Dieta ma istotny wpływ na różnorodność i liczbę bakterii bytujących w nabłonku jelitowym. Z drugiej strony, ponieważ żelazo jest kluczowym mikroelementem niezbędnym do tworzenia krwi i dostarczania tlenu, jego niedobór jest bardzo powszechny na całym świecie. Istnieją jednak obawy związane z pewnymi potencjalnymi zagrożeniami będącymi efektem suplementacji żelaza. Przegląd literatury w zakresie dostępnych dowodów na temat wpływu suplementacji żelaza na mikroflorę jelitową, a także możliwych korzyści i zagrożeń z niej wynikających wykazuje, że jest ona potencjalnie szkodliwa dla mikroflory jelitowej [3–10].
Metaanaliza badań naukowych dotyczących wchłaniania preparatów żelaza wykazała, że negatywnie na wchłanianie doustnych preparatów żelaza wpływają fityniany (zawarte w otrębach, owsie, błonniku żytnim), polifenole (obecne w herbacie, niektórych warzywach i zbożach) oraz białka sojowe. Podobnie leki obniżające pH w żołądku (leki zobojętniające sok żołądkowy, inhibitory pompy protonowej) hamują wchłanianie najpowszechniejszych form żelaza doustnego. W zakresie białka zwierzęcego odnotowano, że czynniki zawarte w mięsie (ryby i wołowina) wydają się wspomagać wchłanianie doustnej formy żelaza.
W związku z tym spożywanie żelaza doustnie w połączeniu z posiłkiem bogatym w białko może ułatwić jego wchłanianie.
W zakresie wpływu suplementacji witaminą C na doustne wchłanianie żelaza istnieją sprzeczne dane co do jej skuteczności. Jeśli chodzi o środki przeczyszczające, ich stosowanie nie jest praktyką opartą na dowodach i powinno być zarezerwowane dla pacjentów, u których wystąpiły skutki uboczne w postaci zaparć i którzy wolą kontynuować stosowanie żelaza doustnie niż suplementację żelaza dożylnie. Biegunka występuje u niewielkiej liczby osób przyjmujących żelazo doustnie i stanowi potencjalne działanie niepożądane, które również należy wziąć pod uwagę [11].
Jak pokazuje przegląd badań, skuteczność, bezpieczeństwo i tolerancja suplementów żelaza to częste kwestie wymagające badań, ponieważ nie ma ogólnoświatowego konsensusu co do optymalnej dawki lub postaci przepisywanej formy pierwiastka żelaza w leczeniu niedoboru żelaza. Na rynku farmaceutycznym jest dostępny lek zawierający 567,7 mg kompleksu siarczanu żelazawego (Fe(II)SO4) z glicyną, co odpowiada 100 mg jonów żelaza dwuwartościowego w postaci kapsułek dojelitowych zawierających kwasoodporne granulki, które po ich uwolnieniu w żołądku rozpuszczają się i uwalniają kompleks żelaza w dwunastnicy, tj. w środowisku o neutralnym pH, które jest optymalnym odcinkiem jelit dla wchłaniania żelaza. Zastosowanie tej technologii uwalniania jonów żelazawych warunkuje zarówno ich wysoką biodostępność, jak i korzystny profil tolerancji, szczególnie w odniesieniu do objawów niepożądanych typu gastrycznego. Prowadzone badania naukowe wykazały, że częstość występowania objawów niepożądanych pochodzenia gastrycznego będących efektem stosowania leku zawierającego 567,7 mg kompleksu siarczanu żelazawego (Fe(II)SO4) z glicyną jest niższa niż w przypadku innych dostępnych doustnych preparatów do suplementacji żelazem [12, 13].Ponad to badania kliniczne potwierdzają, że wchłanianie Obsidanu nie ulega znaczącemu pogorszeniu, gdy jest przyjmowany po posiłku [14].
Podsumowanie
Zgodnie z Rekomendacjami Zespołu Ekspertów kompleks 100 mg Fe(II)SO4 z glicyną wykazuje pewną przewagę nad innymi suplementami żelaza w zwiększaniu stężenia hemoglobiny i ograniczaniu działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego.
Piśmiennictwo
- Sun B., Tan B., Zhang P. et al. Iron deficiency anemia: a critical review on iron absorption, supplementation and its influence on gut microbiota. Food & Function 2024; 15 (3), 1144–1157.
- Litwińska L., Nowak K., Kiczak L. et al. Rola żelaza w stanach patologicznych. Cz. 2: Żelazo w diecie i wchłanianie żelaza. Weterynaria w Praktyce 2023; 20: 6–12.
- Seo H., Yoon S. Y., Ul-Haq A. et al. The Effects of iron deficiency on the gut microbiota in women of childbearing age. Nutrients 2023; 15 (3): 691.
- Abdel Moety G.A.F., Ali A.M., Fouad R. et al. Amino acid chelated iron versus an iron salt in the treatment of iron deficiency anemia with pregnancy: A randomized controlled study. European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology 2017; 210: 242–246.
- Gómez-Ramírez S., Brilli E., Tarantino G. et al. Sucrosomial® iron: a new generation iron for improving oral supplementation. Pharmaceuticals (Basel, Switzerland) 2018; 11 (4): 97.
- Ciudin A., Simó-Servat O., Balibrea J.M. et al. Response to oral sucrosomial iron supplementation in patients undergoing bariatric surgery. The BARI-FER study. Endocrinologia, Diabetes y Nutricion 2018; 65 (1): 17–20.
- Karavidas A., Troganis E., Lazaros G. et al. Oral sucrosomial iron improves exercise capacity and quality of life in heart failure with reduced ejection fraction and iron deficiency: a non-randomized, open-label, proof-of-concept study. European Journal of Heart Failure 2021; 23 (4): 593–597.
- Giordano G., Napolitano M., Di Battista V. et al. Oral high-dose sucrosomial iron vs intravenous iron in sideropenic anemia patients intolerant/refractory to iron sulfate: a multicentric randomized study. Annals of Hematology 2021; 100 (9): 2173–2179.
- Hamano H., Niimura T., Horinouchi Y. et al. Proton pump inhibitors block iron absorption through direct regulation of hepcidin via the aryl hydrocarbon receptor-mediated pathway. Toxicology Letters 2020; 318: 86–91.
- Qunibi W.Y. The efficacy and safety of current intravenous iron preparations for the management of iron-deficiency anaemia: a review. Arzneimittel-Forschung 2010; 60 (6a): 399–412.
- Lo J.O., Benson A.E., Martens K.L. et al. The role of oral iron in the treatment of adults with iron deficiency. European Journal of Haematology 2023; 110 (2): 123–130.
- Paszkowski T., Skrzypulec-Plinta V., Stojko R. et al. Stanowisko Zespołu Ekspertów dotyczące zastosowania leku OBSIDAN® w ginekologii i położnictwie. Forum Ginekologii i Położnictwa 2023.
- Charakterystyka produktu leczniczego ObsIDn. 28 kwietnia 2023.
- Hamm G. Iron therapy – the galenic makes the difference, 2013; 40
