Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wiedza praktyczna

29 czerwca 2021

NR 58 (Czerwiec 2021)

Rola odpowiedniego przygotowania do ciąży

0 114

Odpowiednie przygotowanie do ciąży ma istotny wpływ na jej prawidłowy przebieg. Do czynników, na które należy zwrócić uwagę już w okresie prekoncepcyjnym, należą m.in. właściwa dieta oraz podaż niezbędnych witamin i mikroelementów, w tym pełniącego wiele ważnych funkcji w naszym organizmie cynku. Istotnym zagadnieniem jest także wpływ antykoncepcji hormonalnej na metabolizm substancji odżywczych w naszym organizmie.

Ciąża jest dla organizmu kobiety ogromnym wyzwaniem. Wciąż znaczny odsetek ciąż jest nieplanowany, choć odpowiednie przygotowanie do tego okresu ma istotne znaczenie dla jego przebiegu. Właściwe zadbanie o swoje zdrowie, nawyki żywieniowe, styl życia w okresie przedkoncepcyjnym nie tylko wpływają na prawidłowy rozwój dziecka w łonie matki, ale także zwiększają szansę zapłodnienia i eliminują ryzyko niepowodzenia w pierwszych tygodniach ciąży. Mówiąc o odpowiednim przygotowaniu należy pamiętać zarówno o właściwym odżywieniu, zadbaniu o ogólną kondycję fizyczną organizmu, suplementacji odpowiednich witamin oraz mikroelementów jak i uregulowaniu swojej sytuacji zdrowotnej, zwłaszcza w przypadku występowania chorób przewlekłych. Tyczy się to również mężczyzn, którzy planują ojcostwo.

POLECAMY

Suplementacja okresu prekoncepcyjnego i ciąży

Suplementacja witamin i mikroelementów jest bardzo istotna nie tylko w ciąży, ale również w okresie przedkoncepcyjnym. Należy jednak pamiętać o ich racjonalnej podaży. Niedobór witamin i mikroelementów może przyczyniać się do występowania takich zaburzeń okresu płodowego jak: poród przedwczesny, stan przedrzucawkowy, niska masa urodzeniowa płodu, cukrzyca ciążowa, krwotoki okołoporodowe czy wady cewy nerwowej [1–4]. Aby zminimalizować ryzyko tych schorzeń, na całym świecie zaleca się uzupełnianie codziennej diety o określone suplementy. Ich rodzaj i wielkość dodatkowej podaży, które są zalecane, zależą od szerokości geograficznej i stopnia rozwoju danego kraju. Coraz więcej uwagi zwraca się również na stan odżywienia kobiet w okresie przed planowaną ciążą [5]. Na optymalizację funkcji gamety i wczesnego rozwoju łożyska istotny wpływ ma już okres ok. 2–3 miesięcy przed zapłodnieniem. To pokazuje, jak ważną rolę odgrywa odpowiednia podaż niezbędnych substancji czynnych w tym właśnie okresie [6, 7].
Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników zalecają suplementację pięciu substancji czynnych, tj. żelaza, kwasu foliowego, witaminy D, kwasów DHA i jodu w określonych przypadkach u kobiet ciężarnych oraz kwasu foliowego, witaminy D i jodu przed planowaną koncepcją. Zalecenia te dotyczą zdrowych kobiet w populacji polskiej [8, 9].
Oprócz wymienionych wyżej substancji czynnych wiele badań wskazuje na istotna rolę cynku w okresie przedkoncepcyjnym i embrionalnym, dlatego warto zastanowić się, czy jego podaż w diecie jest wystarczająca, aby umożliwić prawidłowy przebieg wielu procesów w naszym organizmie.

Cynk

Cynk, niezbędny pierwiastek śladowy, odgrywa kluczową rolę w prawidłowym wzroście i rozwoju, integralności komórkowej i wielu funkcjach biologicznych, w tym syntezie białek i metabolizmie kwasów nukleinowych. Ponieważ wszystkie wymienione procesy biorą udział w podziale i wzroście komórek, uważa się, że cynk jest ważny dla wzrostu i rozwoju płodu.
Zapotrzebowanie na cynk zwiększa się w czasie ciąży, ale brak zwalidowanego wskaźnika wyklucza prawdziwe oszacowanie niedoboru cynku w tym okresie nawet w krajach rozwiniętych [10]. Cynk jest również niezbędny dla białek wiążących DNA zaangażowanych w regulację ekspresji genów [11–13]. Receptory glikokortykoidowe i estrogenowe są przykładami tego rodzaju białek. Należą do wielogenowej rodziny obejmującej receptory hormonu tarczycy, kwasu retinowego i witaminy D. Domena wiążąca DNA tych białek zawiera cynk. Usunięcie tego pierwiastka daje receptory hormonalne, które nie wiążą DNA, gdy są aktywowane przez glikokortykoidy lub estrogeny [14]. Cynk jest kluczowym składnikiem wielu procesów, które regulują wzrost żeńskich komórek zarodkowych, płodność i ciążę. Podczas rozwoju pęcherzyka dostateczne wewnątrzkomórkowe stężenie cynku w oocycie utrzymuje zatrzymanie mejozy w profazie I, dopóki komórka jajowa nie będzie gotowa do dojrzewania. 
Odpowiednia podaż cynku jest niezbędna, aby oocyt uformował się w komórkę jajowa zdolną do zapłodnienia, ponieważ niedobór cynku w diecie lub chelatacja cynku zaburza dojrzewanie i obniża jakość oocytów. Podział symetryczny, proliferacja i różnicowanie zarodka przed implantacją zależą od dostępności cynku, zarówno podczas rozwoju oocytu, jak i po zapłodnieniu [15]. Korzystając z modelu in vivo ostrego niedoboru cynku w diecie, Tian i Diaz pokazują, że stosowanie diety z niedoborem cynku przez okres 3–5 dni przed owulacją (prekoncepcja) dramatycznie zaburza metylację chromatyny w oocytach i jej rozwój przed implantacją. Tak więc końcowy okres rozwoju oocytów jest niezwykle wrażliwy na zaburzenia dostępności cynku w diecie [16].
Podczas embriogenezy podstawową rolą cynku jest regulacja struktury i funkcji chromatyny, a tym samym ekspresja genów niezbędnych w jej prawidłowym przebiegu [17]. W konsekwencji niewystarczające ilości cynku podczas embriogenezy mogą wpływać na ostateczny fenotyp wszystkich narządów [18]. Sugerowano, że niski poziom cynku w surowicy może wiązać się z nieoptymalnymi wynikami ciąży, takimi jak przedłużony poród, atoniczny krwotok poporodowy, nadciśnienie wywołane ciążą, poród przedwczesny i ciąże przenoszone, chociaż poza niewielkim, ale znaczącym wpływem na zmniejszenie liczby porodów przedwczesnych (współczynnik ryzyka (RR) 0,86, 95% przedział ufności (CI) 0,76 do 0,97 w 16 badaniach randomizowanych z udziałem 7637 kobiet), wiele z tych powiązań nie zostało do tej pory potwierdzonych [19, 20].

Antykoncepcja hormonalna

Należy zadać sobie pytanie, czy kobieta stosująca antykoncepcję hormonalną wymaga szczególnej suplementacji witamin i mikroelementów w okresie przedkoncepcyjnym. Dane z raportu WHO wskazują, że wpływ antykoncepcji hormonalnej na zapotrzebowanie na składniki odżywcze jest tematem o dużym znaczeniu klinicznym i dlatego należy mu poświęcić należytą uwagę [21]. Biorąc pod uwagę fakt, że około połowa ciąż jest nieplanowana, wiele kobiet nie może skorzystać z poradnictwa prenatalnego i otrzymać informacji na temat odpowiedniej suplementacji w okresie prekoncepcyjnym. Dodatkowo, dane sugerują, że 45,7% kobiet w wieku rozrodczym zachodzi w ciążę w ciągu trzech miesięcy od zaprzestania stosowania doustnej antykoncepcji. Tym bardziej należy zadbać o właściwą dietę oraz podaż witamin i mikroelementów podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej [22].
Wykazano, że główne niedobory składników odżywczych u pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną dotyczą kwasu foliowego, witamin B2, B6, B12, witamin C i E oraz minerałów magnezu, selenu i cynku, z czego najczęstsze i najbardziej istotne są obniżone stężenia kwasu foliowego, witamin B6, B12 i cynku [23–27]. 
Sole kwasu foliowego, czyli foliany, biorą udział w reakcjach, które odgrywają kluczową rolę w procesach syntezy kwasów nukleinowych, białek, reaktywnych form tlenu i regulacji epigenetycznej [28]. Istnieje zależność między niedoborem folianów a występowaniem wad cewy nerwowej u dzieci matek z tymi niedoborami [29].
W przeglądzie Shere i wsp. do analizy włączono 2831 kobiet w 17 badaniach. U tych, u których dostępne były stężenia kwasu foliowego w osoczu, zaobserwowano znaczące działanie doustnych środków antykoncepcyjnych obniżające poziom kwasu foliowego (średnia redukcja 1,27 µg/l; 95% CI 1,85 do 0,69, p < 0,001). Podobnie, po przeanalizowaniu danych od 1389 kobiet w 12 badaniach, w których dostępne były stężenia folianów w krwinkach czerwonych, zaobserwowano istotnie niższy status folianów wśród kobiet stosujących doustne środki antykoncepcyjne (średnia redukcja 59,32 µg/l; 95% CI 58,03 do 23,04, p < 0,001) [30]. Dlatego niezwykle ważne jest kontynuowanie suplementacji folianów u wszystkich kobiet w wieku prokreacyjnym, w tym tych stosujących doustną antykoncepcję, w dawce minimum 0,4 mg/d [8].
Hiperhomocysteinemia może mieć niekorzystny wpływ na przebieg ciąży, upośledzając ukrwienie łożyska, co może prowadzić do zahamowania wzrastania płodu (FGR, fetal growth restriction) czy obumarć wewnątrzmacicznych, jak również ma negatywny wpływ na rozwój ośrodkowego układu nerwowego u płodu [28]. Jak pokazali Fallah i wsp., po co najmniej 3 miesiącach stosowania antykoncepcji hormonalnej, stężenie homocysteiny było znacznie wyższe niż obserwowane w grupie kontrolnej. Może to wynikać z wpływu doustnej antykoncepcji na zmniejszenie dostępności witamin z grupy B dla szlaków metabolicznych homocysteiny, które silnie zależą od kwasu foliowego, witaminy B12 i witaminy B6, a niedobór jednej lub więcej z tych witamin jest uważany za najczęstszą przyczynę umiarkowanie podwyższonego poziomu tego aminokwasu u dorosłych [31].
Rola cynku w okresie prekoncepcyjnym jest zasadnicza, o czym już pisaliśmy w tym artykule. Sugeruje się, że spadek zawartości cynku u kobiet stosujących doustną antykoncepcję hormonalną może być spowodowany poprzez jej anaboliczne działanie, powodujące obniżenie poziomu cynku w tkankach z powodu zmian w absorpcji cynku, wydalaniu lub obrocie tkankowym. Te pośrednie dowody sugerują, że obrót cynku w tkankach jest zmniejszony u kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną [32].
Większość badań skupia się na poziomach tych witamin i minerałów we krwi kobiet, które przyjmują leki w formie doustnej, w porównaniu z kobietami, które ich nie przyjmują. Ponieważ kobiety, które przyjmują doustne środki antykoncepcyjne, nie zawsze stosują odpowiednią dietę, mogą prowadzić niezdrowy tryb życia lub mogą cierpieć na patologie nieprawidłowego wchłaniania, warto rozważyć uzupełnianie tych składników odżywczych jako możliwość zapobiegania niedoborom witamin i minerałów poprzez przyjmowanie odpowiednich suplementów [33]. Jeżeli nie mamy podejrzenia co do nieprawidłowego odżywiania i występowania schorzeń związanych z zaburzeniami wchłaniania jelitowego należy rekomendować standardową suplementację witamin i mikroelementów, zalecaną u wszystkich zdrowych kobiet w wieku rozrodczym.

Podsumowanie

Mając na uwadze odpowiednie przygotowanie do ciąży pamiętajmy, że sposób w jaki kobieta zadba o swój organizm przed tym okresem, ma istotne znaczenie w prawidłowym przebiegu owulacji, zapłodnienia, ciąży oraz porodu. To z kolei rzutuje na przyszłość dziecka. Prawidłowa dieta oraz suplementacja niezbędnych w danej populacji witamin i mikroelementów to składowe właściwego podejścia do tematu powiększenia rodziny. Pozostałe elementy naszego życia, na które należy zwrócić uwagę, to odpowiednia aktywność fizyczna, zaprzestanie stosowania wszelkich używek, zdrowy styl życia. W przypadku występowania chorób przewlekłych należy uregulować sytuację zdrowotną i skonsultować z lekarzem przyjmowanie leków tak, aby zapobiec ich ewentualnym działaniom niepożądanym na rozwijający się płód. Ważnym elementem działań przedkoncepcyjnych jest badanie ginekologiczne oraz wykonanie badania cytologicznego. Warto również pomyśleć o szczepieniach, którym można poddać się przed ciążą, a które dodatkowo zabezpieczą przyszłą mamę i dziecko. Jeżeli wszystkie te działania zostaną uwzględnione w okresie prekoncepcyjnym, szanse na prawidłowo przebiegającą ciążę i poród znacznie się zwiększą.
 

Piśmiennictwo do artykułu dostępne w redakcji.

Przypisy