Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

19 lipca 2018

NR 40 (Czerwiec 2018)

Otyłość a niepłodność

0 99

Narastająca częstość występowania zarówno otyłości, jak i problemu niepłodności w społeczeństwach na całym świecie skłania do poszukiwania wspólnych patomechanizmów dla obu tych zjawisk. Nadmierna masa ciała jest jednym z głównych odwracalnych czynników ryzyka zaburzeń płodności u obu płci. Zaburzona funkcja dokrewna tkanki tłuszczowej w otyłości brzusznej związana jest z nieprawidłowym profilem hormonalnym, a jednym z jego licznych skutków jest niepłodność. Najbardziej powszechną endokrynopatią, mającą w swoim obrazie klinicznym zarówno otyłość, jak i problemy z zajściem w ciążę, jest zespół policystycznych jajników. W przypadku niepłodności związanej z czynnikiem męskim, nadmierna masa ciała może mieć wpływ na nieprawidłowy obraz nasienia, a także zaburzenia erekcji. Redukcja masy ciała i zmiana stylu życia, szczególnie u kobiet, koreluje z poprawą wyników reprodukcyjnych, a u obu płci przeciwdziała negatywnym skutkom zdrowotnym, jakie niesie ze sobą nadwaga i otyłość. 

Nadwaga i otyłość niezaprzeczalnie stały się problemem zasługującym na miano choroby cywilizacyjnej. Zaburzenia te pośrednio i bezpośrednio leżą u podstaw wielu problemów zdrowotnych, które są coraz powszechniejsze wśród ludzi na całym świecie, bez względu na kontynent, na jakim mieszkają, rasę czy wiek. Otyłość stanowi trzeci, po nadciśnieniu tętniczym i paleniu papierosów, niezależny czynnik ryzyka innych chorób. Wśród konsekwencji zdrowotnych związanych z nadmierną masą ciała wykazuje się powikłania sercowo-naczyniowe, oddechowe, neurologiczne, żołądkowo-jelitowe, endokrynologiczne, kostno-szkieletowe, a także psychologiczno-społeczne. Problem ten dotyczy coraz większej liczby osób w młodym wieku, nie dziwi więc fakt, że wpływa także na proces koncepcji. Nieprawidłowa masa ciała u obu płci wpływa negatywnie na każdy etap procesu rozrodczego – od poczęcia, okresu ciąży, porodu, aż do oddziaływania na przyszłe zdrowie nowonarodzonego dziecka. Często to właśnie dopiero problemy z zajściem w ciążę, a następnie jej donoszeniem są pierwszym czynnikiem skłaniającym do zdiagnozowania i leczenia nadwagi i otyłości. Tym bardziej należy podkreślić fakt, że otyłość należy do odwracalnych czynników ryzyka niepłodności, zatem naturalne powinno być dążenie do normalizacji masy ciała w wieku rozrodczym. Udowodniono, że nieprawidłowa masa ciała – zarówno ta za niska, jak i za wysoka – wywiera bezpośredni, negatywny wpływ na płodność kobiety i mężczyzny [1, 2, 4, 10].

Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization – WHO) definiuje otyłość jako uwarunkowaną genetycznie i środowiskowo zwiększoną zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie. Standaryzowanym i porównywalnym wyznacznikiem oceny masy ciała jest wskaźnik masy ciała (body mass index – BMI). Jest to iloraz masy ciała w kilogramach oraz kwadratu wzrostu w metrach kwadratowych. Klasyfikację BMI prezentuje tabela 1 [1].

Widać, że w aspekcie nadwagi i otyłości wyniki powyżej 25 kg/m2 są wynikami nieprawidłowymi, wymagającymi wdrożenia profilaktyki i leczenia zaburzeń masy ciała. Większość opracowań naukowych wskazuje próg BMI 30 kg/m2, którego przekroczenie wiąże się z licznymi problemami klinicznymi, w tym z niepłodnością i problemami z donoszeniem zdrowej ciąży [1–3].

Niepokojący jest fakt, że częstość występowania nadwagi i otyłości niezmiennie wzrasta. Ogromna większość związana jest z niezdrowym stylem życia. U podłoża zaburzeń masy ciała leży zachwianie bilansu energetycznego spowodowane przyjmowaniem większej liczby kalorii niż zużywa ich organizm. Nieprawidłowa dieta oparta na tłuszczach zwierzęcych i cukrach prostych, niedobory cennych składników odżywczych, brak ruchu, nieprawidłowe warunki pracy i stres wpływają na rozwój tej globalnej epidemii. Wśród elementów przyczyniających się do rozwoju otyłości wymieniane są także czynniki genetyczne, rodzinne i ogólny stan zdrowia, np. współistnienie zaburzeń endokrynologicznych, jak zespół policystycznych jajników (polycystic ovary syndrome – PCOS) czy niedoczynność tarczycy, a także leki [4]. Wzrost odsetka otyłości dotyczy tak krajów uprzemysłowionych, jak i rozwijających się [2]. W Europie liczba osób z nadwagą sięga niemal 50%, a osób otyłych 30% [2]. Polskie statystyki nie prezentują się bardziej optymistycznie. W roku 2015 procent osób z nadwagą i otyłością sięgał 49,55. Warto wspomnieć, że 10 lat wcześniej był na poziomie 29%. Aż 45,7% kobiet i 62,1% mężczyzn w wieku powyżej 15 lat boryka się z nadmierną masą ciała [4].

Tab. 1. Klasyfikacja wskaźnika masy ciała (BMI). BMI = masa ciała (kg)/wzrost (m2)

BMI Klasyfikacja
 < 18,5 Niedowaga
18,5–24,9 Norma
25–29,9 Nadwaga
30–34,9 Otyłość I stopnia
35–39,9 Otyłość II stopnia
> 40 Otyłość III stopnia

 

Badania zajmujące się szukaniem i analizą czynników ryzyka obniżonej płodności mają swoje uzasadnienie, szczególnie kiedy spojrzy się na statystykę problemu. Szacuje się, że dotyczy on obecnie ok. 10–15% par, tj. ok. 1 mln Polaków [2, 10]. Z raportu opublikowanego w roku 2016 wynika, że co piąta para w Polsce stara się o potomstwo rok lub dłużej, z tego u 33% czas ten jest dłuższy niż dwa lata. 

Wskaźnik masy ciała a płodność

Dowiedziono, że im większe BMI, tym bardziej osłabiona jest płodność. Bellver i wsp. udowodnili, że wskaźniki zajścia w ciążę i żywego urodzenia maleją z każdym punktem BMI [3].
Diagnozę niepłodności stawia się w przypadku, gdy para nie może począć dziecka po 12 miesiącach regularnego, niezabezpieczonego współżycia. W przypadku kobiet po 35. roku życia czas ten skraca się do 6 miesięcy starań macierzyńskich [3].

Niepłodność wynika z wielu przyczyn dotyczących obojga partnerów [10]. Za 18–30% niepłodności odpowiadają zaburzenia owulacji, a badania dowodzą, że kobiety z BMI powyżej 30 kg/m2 dwukrotnie częściej narażone są na zaburzenia procesu owulacji związane z niepłodnością niż kobiety z prawidłową masą ciała [11]. Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej u kobiety wiąże się z nieregularnymi cyklami miesiączkowymi, rzadkimi miesiączkami, cyklami bezowulacyjnymi. Zwiększone jest także ryzyko przy zabiegach związanych z leczeniem niepłodności, trzykrotnie wzrasta ryzyko poronienia i wyraźnie pogarszają się wyniki leczenia niepłodności [11].

Szczególnie negatywnie z niepłodnością koreluje nadmiar tkanki tłuszczowej wisceralnej, która gromadzi się w górnych partiach ciała i wokół narządów wewnętrznych. Jest to tzw. otyłość centralna. Tkanka tłuszczowa pełni w organizmie różnorakie funkcje. Jest magazynem energetycznym organizmu, gromadząc estry cholesterolu i trójglicerydy. Jest miejscem przemian steroidów, w tym steroidów płciowych. Warto wspomnieć, że ta rola została opisana jako jedna z pierwszych w 1987 r. W tkance tłuszczowej znajdują się także liczne receptory umożliwiające współdziałanie jej z innymi układami organizmu. Jednakże najważniejszą funkcją tkanki tłuszczowej, biorącą udział w patomechanizmie niepłodności, jest jej funkcja wydzielnicza. Jako aktywny narząd dokrewny tkanka tłuszczowa produkuje biologicznie czynne peptydy zwane adipokinami, które m.in. regulują mechanizmy łaknienia, działanie układu krzepnięcia i fibrynolizy, a także wpływają na wrażliwość tkanek na insulinę [2, 11, 14].

Zaburzenie produkcji adipokin i ich zmieniony wpływ na produkcję hormonów steroidowych i na działanie insuliny w organizmie ma negatywny wpływ na wzrost pęcherzyka owulacyjnego, rozwój zarodka i jego implantację w jamie macicy [11, 14].

Otyłość centralna koreluje przede wszystkim z insulinoopornością, hiperinsulinemią, hiperandrogenemią oraz zwiększoną aromatyzacją androgenów do estrogenów, która odbywa się właśnie w tkance tłuszczowej [2].

Zwiększony poziom insuliny i estrogenów u kobiet otyłych został wykryty również w oocytach. W pracy Dumesic Da i wsp. wykazano korelację wzrostu stężenia powyższych hormonów w płynie pęcherzykowym z zaburzeniem rozwoju oocytu, zaburzeniami strukturalnymi zarodka i poronieniami. Co ciekawe, zwiększenie ilości insuliny i estrogenów w płynie pęcherzykowym następowało wcześniej niż we krwi otyłych pacjentek [1].

Do zaburzeń funkcji endokrynnej adipocytów dochodzi zarówno przy nadmiarze, jak i niedoborze tkanki tłuszczowej [14].

Wśród cytokin produkowanych przez komórki tłuszczowe, a mających swoje znaczenie w zaburzeniu płodności, wymieniane są adiponektyna i rezystyna. Mają one znaczenie w regulacji wrażliwości tkanek na insulinę, a zaburzenie ich wydzielania w otyłości prowadzi do insulinooporności i hiperinsulinemii [11, 14].

Innym białkiem produkowanym w tkance tłuszczowej jest leptyna. Jej wydzielanie zwiększa się wraz ze wzrostem masy tkanki tłuszczowej. U osób otyłych dochodzi do leptynooporności – powoduje to zaburzenia łaknienia, dalsze zwiększanie masy ciała i rozwój oporności na insulinę. Wzrost sekrecji leptyny odpowiada także za zwiększenie ilości estrogenu u kobiet i testoste...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Położnictwa i Ginekologii"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy