Miejscowe preparaty niehormonalne w regeneracji, nawilżeniu i ochronie okolicy sromu i pochwy

Zmiany hormonalne należą do istotnych czynników wpływających na stan okolicy intymnej kobiet, szczególnie w okresie okołomenopauzalnym oraz podczas terapii prowadzących do obniżenia stężenia estrogenów. W przebiegu tych stanów dochodzi do zmian strukturalnych i czynnościowych w obrębie nabłonka oraz błony śluzowej, co sprzyja występowaniu suchości, pieczenia, zwiększonej podatności na mikrourazy i miejscowego dyskomfortu [1, 2]. Podobne dolegliwości mogą jednak występować również poza kontekstem menopauzy, m.in. po infekcjach, antybiotykoterapii, zabiegach ginekologicznych czy leczeniu onkologicznym, co wskazuje na szersze znaczenie zaburzeń lokalnej homeostazy śluzówkowo-skórnej.

Zastosowanie preparatów miejscowych znajduje uzasadnienie w fizjologii błony śluzowej pochwy i skóry sromu, która zależy od utrzymania odpowiedniego nawilżenia, integralności bariery ochronnej oraz równowagi mikrobiologicznej [2]. Środki niehormonalne stosowane miejscowo mogą odgrywać istotną rolę wspomagającą w łagodzeniu zarówno objawów w obrębie pochwy, jak i dolegliwości zlokalizowanych zewnętrznie, nie zastępują jednak leczenia przyczynowego zakażeń ani innych stanów wymagających odrębnego postępowania klinicznego. Z perspektywy praktyki klinicznej szczególne znaczenie mają preparaty ukierunkowane na odbudowę bariery ochronnej, przywracanie odpowiedniego nawilżenia oraz łagodzenie miejscowego podrażnienia [3]. 
Utrzymanie lub odbudowa prawidłowej mikrobioty pochwy to jeden z istotnych elementów postępowania wspomagającego w stanach zaburzonej homeostazy środowiska pochwowego, w tym po antybiotykoterapii, leczeniu infekcji oraz u pacjentek z tendencją do zakażeń nawrotowych. Zagadnienie to bywa omawiane również w kontekście zespołu urogenitalnego menopauzy, jednak jego znaczenie nie ogranicza się wyłącznie do tej sytuacji klinicznej [2]. Uzupełnieniem takiego postępowania powinna być edukacja pacjentek dotycząca prawidłowej higieny intymnej oraz wpływu codziennych nawyków na stan skóry i błon śluzowych okolic intymnych.

Podstawy fizjologii i anatomii okolicy intymnej 

Znaczenie mikrobioty pochwy 

Mikrobiota pochwy to dynamiczny ekosystem, którego dominującym składnikiem u zdrowych kobiet w wieku rozrodczym są pałeczki kwasu mlekowego, zwłaszcza bakterie z rodzaju Lactobacillus. Ich obecność sprzyja utrzymaniu kwaśnego pH środowiska pochwowego, zwykle w zakresie 3,5–4,5, co jest jednym z podstawowych mechanizmów ochronnych ograniczających kolonizację drobnoustrojami patogennymi oraz nadmierny rozrost mikroorganizmów oportunistycznych. Zachowanie tej równowagi ma istotne znaczenie dla utrzymania zdrowia pochwy oraz prawidłowego funkcjonowania układu rozrodczego [4, 5]. 

Zaburzenia składu mikrobioty, polegające na zmniejszeniu liczebności Lactobacillus i wzroście udziału innych drobnoustrojów, takich jak Gardnerella vaginalis, Prevotella spp. czy Mycoplasma spp., wiążą się ze zwiększoną podatnością na infekcje, występowaniem objawów zapalnych oraz mniej korzystnym profilem zdrowia reprodukcyjnego [4]. Równowaga mikrobiologiczna pochwy jest podatna na wpływ wielu czynników fizjologicznych i patologicznych, w tym zmian hormonalnych, antybiotykoterapii, zabiegów medycznych oraz niewłaściwych praktyk higienicznych. 

Szczególne znaczenie mają wahania stężenia estrogenów, które wpływają na proliferację nabłonka oraz dostępność glikogenu, a tym samym pośrednio modulują skład mikrobioty pochwy. Zależność tę obserwuje się zarówno w przebiegu cyklu miesiączkowego, jak i w stanach zaburzonej gospodarki hormonalnej. U pacjentek z zespołem policystycznych jajników opisywano zmniejszenie udziału ochronnych gatunków Lactobacillus, zwłaszcza Lactobacillus crispatus, przy jednoczesnym wzroście obecności innych drobnoustrojów, co może odzwierciedlać obniżoną stabilność ekosystemu pochwowego [4]. Podobne zależności można rozważać również w innych sytuacjach klinicznych związanych z modyfikacją osi hormonalnej, w tym podczas terapii hormonalnych wpływających na środowisko pochwy [5].

Coraz więcej danych wskazuje, że skład mikrobioty pochwy może mieć związek z przebiegiem ciąży i wynikami reprodukcyjnymi. Obniżenie udziału 
Lactobacillus spp. wiązano z większym ryzykiem waginozy bakteryjnej oraz z mniej korzystnymi wynikami procedur wspomaganego rozrodu, w tym z niepowodzeniami implantacji i utratą ciąży [4].

Mikrobiota pochwy jest jednocześnie częścią szers...