Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

8 marca 2019

NR 44 (Luty 2019)

Leczenie operacyjne wysiłkowego nietrzymania moczu i zaburzeń statyki narządów miednicy mniejszej

763

Nietrzymanie moczu polega na niekontrolowanym wycieku moczu. Jest to schorzenie niezwykle uciążliwe dla pacjentek. Istnieje wiele metod leczenia nietrzymania moczu. Dwie główne grupy to leczenie zachowawcze i leczenie operacyjne. Praktykuje się kilka typów operacji, np. metoda taśmy beznapięciowej. W uroginekologii stosowane są różne systemy oceny obniżenia narządów dna miednicy, np. skala POP-Q (Pelvic Organ Prolapse Quantification System) i podział kliniczny według DeLancey’a, który definiuje rodzaj defektu. Zaburzenia statyki narządów miednicy (pelvic organ prolapse – POP) to schorzenie, w którym dochodzi do obniżenia ścian pochwy, pęcherza moczowego i odbytnicy. Wypadanie narządów miednicy dotyczy głównie kobiet w okresie po menopauzie. Zaburzenia statyki narządów miednicy i wysiłkowe nietrzymanie moczu leczy się zachowawczo lub operacyjnie.

Rozwój nowożytnej ginekologii przypadający na wiek XIX zbiega się w czasie z rozwojem uroginekologii za sprawą Johna Petera Mettauera, który wyleczył sześć kobiet z przetoką pęcherzowo-pochwową, stosując szwy metalowe [1]. W roku 1943 Everett wydał książkę pt. „Gynaecological and Obstetrical Urology” [1]. Dopiero w 1987 r., a więc 100 lat po wskazaniach Kelly’ego, postulujących znajomość obu dziedzin – urologii oraz ginekologii, Amerykańskie Towarzystwo Położników i Ginekologów włączyło do programu szkolenia rezydentów ginekologii diagnostykę i postępowanie w patologii dolnego odcinka układu moczowego [1]. Sekcję Uroginekologii Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego powołano na zjeździe założycielskim w roku 2002 w Lublinie. Prawdziwą rewolucją w diagnostyce i leczeniu w uroginekologii było opracowanie w 1990 r. przez Papa Petrosa teorii integralnej – fizjologii i patologii aparatu stabilizującego narządy miednicy mniejszej kobiety [2]. Zgodnie z założeniami teorii integracyjnej istnieje ścisły związek między strukturą i funkcją, a więc zaburzenia czynnościowe wynikają z zaburzeń struktury tkanki łącznej. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że kurczące się mięśnie stabilizują narządy względem elementów łącznotkankowych [3]. Wynikające z teorii integralnej przesłanki terapeutyczne opierają się na zasadzie, że przywrócenie prawidłowej struktury zapewnia powrót właściwej funkcji narządu. Naprawa uszkodzonych więzadeł i powięzi stwarza więc możliwość leczenia wielu stanów chorobowych, do których należą: 

POLECAMY

  • nietrzymanie moczu,
  • częstomocz,
  • nokturia,
  • zaburzenia czynności jelit (zaparcia, nadmierna flatulencja, nietrzymanie stolca),
  • upośledzone opróżnianie pęcherza,
  • przewlekły ból w miednicy mniejszej (m.in. wulwodynia),
  • obniżenie/wypadanie macicy (enterocele), pęcherza (cystocele) i odbytnicy (rectocele) [3].

Definicje

Zgodnie z wytycznymi ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczących postępowania diagnostyczno-terapeutycznego u kobiet z nietrzymaniem moczu i pęcherzem nadreaktywnym, wysiłkowe nietrzymanie moczu definiuje się jako niezależny od woli wyciek moczu w trakcie wysiłku fizycznego, kichania, kaszlu. Można spotkać się z mieszaną formą nietrzymania moczu, w której wyciek moczu jest związany z parciem naglącym oraz wysiłkiem, kichaniem i kaszlem [4].
Wieloletnie obserwacje zaburzeń statyki narządów płciowych, różny stopień ich zaawansowania oraz różny stopień poprawy uzyskany w drodze leczenia chirurgicznego spowodowały utworzenie systemu obiektywnej oceny wypadania narządu płciowego POP-Q [5]. 
Uzyskane pomiary pozwalają na określenie stopnia wypadania narządu płciowego u kobiet (ryc. 1):

  • stopień 0 – wypadania nie stwierdza się; punkty Aa i Ap znajdują się w pozycji –3 cm, punkty Ba i Bp znajdują się w pozycji –6 cm,
  • stopień I – punkt największego obniżenia znajduje się w odległości większej niż 1 cm ponad płaszczyzną błony dziewiczej; punkty Aa, Ap, Ba, Bp są w pozycji < –1,
  • stopień II – dystalna część obniżenia znajduje się 1 cm proksymalnie lub dystalnie w stosunku do błony dziewiczej; wartości punktów Aa, Ap, Ba, Bp mieszczą się w zakresie –1 do 1,
  • stopień III – miejsce największego obniżenia zlokalizowane jest więcej niż 1 cm poniżej płaszczyzny błony dziewiczej, ale nie dalej niż 2 cm; wartości punktów Aa, Ap, Ba, Bp są > +1, lecz są < o 2 cm od całkowitej długości pochwy,
  • stopień IV oznacza całkowite wypadanie pochwy lub szyjki macicy; punkty C i D znajdują się co najmniej 2 cm poniżej płaszczyzny błony dziewiczej.

Przyczyny

Planując leczenie operacyjne wysiłkowego nietrzymania moczu oraz POP, należy przede wszystkim pamiętać o różnych przyczynach występującego zaburzenia. W przeważającym procencie są to zaburzenia czynnościowe, ale warto mieć na uwadze także inne przyczyny:

  1. anatomiczne – nieprawidłowości budowy,
  2. czynnościowe – nieprawidłowości funkcji,
  3. neurogenne – zaburzenie unerwienia struktur tkankowych odpowiedzialnych za mikcję (zwyrodnienie kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego),
  4. jatrogenne.
Ryc. 1. Punkty zdefiniowane: Aa, Ap – ściana przednia i tylna, Ba, Bp – przednia i tylna ściana pochwy, C – szyjka macicy, D – sklepienie tylne, gh – rozwór moczowo-płciowy, pb – środek ścięgnisty krocza, tvl – całkowita długość pochwy służąca do opisu położenia narządu płciowego u kobiet

W anatomii czynnościowej miednicy mniejszej według Petrosa rozłożone siły działają na trzy główne systemy więzadeł zawieszających. Mięsień dźwigacz odbytu i mięśnie łonowo-guziczne napinają więzadła łonowo-cewkowe, mięsień podłużny odbytu napina wiązadła krzyżowo-maciczne. Mięsień dźwigacz odbytu rozciąga ku tyłowi i rotuje powięź łonowo-szyjkową oraz łuk ścięgnisty powięzi miednicy (ryc. 2).

Ryc. 2. Diagram ukazujący przejście ze stanu spoczynku do aktywności. Strzałki odpowiadają kierunkom sił zamykających cewkę moczową i odbytnicę i są oznaczone zgodnie z nazwą odpowiedniego mięśnia. Siły te przeciwstawiają się sprężystości więzadeł wieszadłowych. Elementy kostne: PS (pubis symphysis) – spojenie łonowe, S (sacrum) – kość krzyżowa.  Więzadła wieszadłowe: pubourethral ligaments – powięź łonowo-szyjkowa, RVF (rectovaginal fascia) – powięź odbytniczo-pochwowa. Kroczowe punkty mocujące: PB (perineal body) – środek ścięgnisty krocza,  EAS (external anal sphincter) – zwieracz zewnętrzny odbytu (według www.integraltheory.org)

Opracowana przez Petrosa anatomia czynnościowa pozwala na dokładne rozpoznanie uszkodzeń struktur łącznotkankowych (ryc. 3) [3].

Ryc. 3. Trzy kompartmenty dna miednicy z zaznaczonymi dziewięcioma strukturami anatomicznymi podlegającymi chirurgicznej korekcji. Linia przerywana wskazuje na położenie kresy granicznej. PCM – przednia część mięśnia łonowo-guzicznego, LP – mięsień dźwigacz odbytu, LMA – mięsień podłużny odbytu, PRM – mięsień łonowo-odbytniczy, EAS – zwieracz zewnętrzny odbytu (według www.integraltheory.org)

Kompartment przedni:

  1. Więzadło zewnętrzne cewki moczowej.
  2. Podcewkowa część pochwy („hamak”).
  3. Więzadło łonowe-cewkowe.

Kompartment środkowy:

  1. Łuk ścięgnisty powięzi miednicy.
  2. Powięź łonowo-cewkowa (cystocele).
  3. Zone of critical elasticity (ZCE) – właściwa elastyczność tej struktury ma decydujące znaczenie dla funkcjonowania mechanizmów zamykających cewkę moczową.

Kompartment tylny:

  1. Więzadła krzyżowo-maciczne.
  2. Powięź odbytniczo-pochwowa.
  3. Środek ścięgnisty krocza.

Wskazania do leczenia zabiegowego

We wskazaniach do leczenia operacyjnego należy uwzględnić:

  1. Nieskuteczne leczenie farmakologiczne i zachowawcze.
  2. Brak chęci pacjentki do leczenia zachowawczego.
  3. Duże nasilenie objawów.
  4. Obniżenie narządów miednicy mniejszej III i IV stopnia.
  5. Nawrotowe infekcje dróg moczowych.
  6. Decyzję kobiety.

Leczenie zabiegowe

Na przestrzeni ostatnich 100 lat opracowano ponad 200 sposobów operacyjnego leczenia wysiłkowego nietrzymaniu moczu i POP. Świadczy to o braku do dziś skutecznej metody leczenia i wymusza stałe poszukiwanie nowych technik operacyjnych, które będą łączyć skuteczność, bezpieczeństwo, niski koszt oraz małą inwazyjność. 
Aby uzyskać jak najlepsze wyniki leczenia operacyjnego obniżenia lub wypadania narządów miednicy mniejszej, należy podczas kwalifikacji wziąć pod uwagę m.in. wiek pacjentki, stan hormonalny, choroby współistniejące, w tym cukrzycę i choroby przebiegające z przewlekłym kaszlem, masę ciała oraz stopień obniżenia narządów miednicy mniejszej. 
Rozwój technik operacyjnych stosowanych w leczeniu tego schorzenia nastąpił w drugiej połowie 
XIX w. Operacje przeprowadzane przed rokiem 1900 to operacje archaiczne, które można podzielić na dwie grupy, w zależności od rodzaju metody – z wytworzeniem przetoki i ze zwężeniem cewki [7].
Operacje archaiczne z wytworzeniem przetoki pęcherzowo-łonowej lub pochwowej m.in. Bakera z Londynu (1864 r.), Rutenberga z Wiednia (1875 r.), Rose’a (1893 r.) oraz operacje zwężające światło cewki moczowej były operacjami okaleczającymi i szybko je zarzucono, niemniej stały się podstawą do doskonalenia techniki operacyjnej. Pierwsza operacja, która stała się standardem w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu u kobiet i w różnych modyfikacjach przeprowadzana jest do dnia dzisiejszego, jest to operacja Kelly‘ego (1858–1943) z Baltimore, wykonana w 1900 r. Była ona kombinacją plastyki przedniej ściany pochwy z założeniem szwów materacowych poprzecznie, których zadaniem było utworzenie podparcia dla szyi pęcherza moczowego [7].
Ingelman-Sundberg w 1947 r. opisał operację, która wzbogacona została o wytworzenie przęsła mięśniowego pod cewką moczową, co osiągnął dzięki wypreparowaniu z obydwu stron, przecięciu i zszyciu w linii pośrodkowej mięśni łonowo-guzicznych (musculus pubococcygeus) [7]. 
Postępem w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu i punktem wyjścia dla współczesnych metod stosujących taśmy prolenowe była operacja Aldrige’a z 1942 r., w której dla podparcia cewki moczowej użył obustronnych płatów powięziowych z rozcięgna mięśnia prostego brzucha.
Postęp dokonujący się w technikach operacyjnych, a także wykorzystania nowych materiałów syntetycznych, wśród których najpopularniejszą była taśma prolenowa o nazwie handlowej TVT (tension – free vaginal tape) zakładana załonowo od strony pochwy ku górze (ryc. 4).
Ewolucja operacji taśmowej zmierzała w kierunku wyznaczenia idealnego punktu do umieszczenia taśmy oraz idealnego napięcia do optymalnego jej funkcjonowania [8]. W 2001 r. zapoczątkowano stosowanie OBTAPE (trans obturator tape), zakładana w płaszczyźnie czołowej przez otwór zasłonowy oraz T-Sling, która zawiera rozpuszczalny fragment taśmy w jej centralnym odcinku umieszczanym pod cewką (ryc. 4). Do utworzenia kolejnych modeli taśmy wykorzystano alternatywny materiał – taśma SIS (small intestinal submucosa) jest wykonana z materiału biologicznego uzyskiwanego z nabłonka jelita świni, a CATS (cadaveric transvaginal sling) to taśma z materiału autologicznego oraz pelvicolu (9). Lo i Lee przedstawili równie imponujące wyniki wykorzystania zwykłej taśmy prolenowej umieszczonej pod dystalną częścią cewki [10].
W zależności od stopnia nasilenia obniżenia narządu rodnego, pęcherza lub odbytnicy oraz uszkodzenia jednego lub kilku kompartmentów miednicy mniejszej stosowane są różne metody operacyjne z dostępu pochwowego, laparoskopowego lub brzusznego. Planowanie operacji powinno zawsze odbywać się w sposób bardzo staranny, po przeprowadzeniu wnikliwej diagnostyki [11]. 

Ryc. 4. Schemat założenia taśmy podcewkowej przez otwory zasłonowe (TOT) i załonowo (TVT)

Uszkodzenie na poziomie 1 (według DeLancey’a) – stanowi wskazanie do sakropeksji, tzn. podwieszenia obniżonego/wypadającego narządu do kości krzyżowej [12]. U pacjentek po histerektomii w przypadku obniżenia lub wypadania pochwy zaleca się laparoskopową kolposakropeksję. W przypadku współistniejących schorzeń macicy, jak np. macica mięśniakowata, lub zaburzeń krwawienia możliwe jest przeprowadzenie laparoskopowej histerektomii nadszyjkowej (laparoscopic assisted supracervical hysterectomy – LASH) z jednoczesną laparoskopową cerwikosakropeksją [13]. 
Natomiast laparoskopowa histerosakropeksja (HySa) polega na laparoskopowym zawieszeniu macicy na taśmie polipropylenowej przymocowanej do kości krzyżowej i pod warunkiem braku patologii macicy może być wykonana u pacjentek pragnących zachowania tego narządu [14]. 
We wszystkich wyżej wymienionych metodach operacyjnych preferowanym miejscem fiksacji taśmy jest wysokość S2–S3 na kości krzyżowej, gdyż jest to miejsce bezpieczniejsze, związane z mniejszą liczbą powikłań w stosunku do fiksacji na wysokości promontorium, a także pozwalające na zachowanie fizjologicznej osi pochwy [15]. 
Jeżeli u pacjentki występują przeciwwskazania do laparoskopii, możliwe jest przeprowadzenie wszystkich wyżej wymienionych rodzajów sakropeksji z dostępu brzusznego. Jeżeli występują przeciwwskazania do laparoskopii i operacji brzusznej, należy rozważyć wykonanie podwieszenia pochwy do więzadła krzyżowo-kolcowego (operacja Amreicha-Richtera), uwzględniając mniejszą skuteczność tego zabiegu w porównaniu z sakropeksją [16].

Uszkodzenie na poziomie 2 (według DeLancey’a) – w przypadku cystocele z uszkodzeniem środkowym terapią z wyboru jest plastyka przednia [17]. W przypadku cystocele z defektem bocznym zaleca się implantację przedniej siatki mesh, a u kobiet przed menopauzą zaleca się laparoskopową kolposuspensję sposobem Richardsona (paravaginal repair) [18]. 
W przypadku rektocele operacją z wyboru jest implantacja tylnej siatki mesh [19]. 

W przypadku defektu na różnych poziomach wykorzystuje się różne techniki operacyjne w zależności od sytuacji klinicznej występującej u pacjentki. Nie należy łączyć operacji POP z jednoczasowym leczeniem wysiłkowego nietrzymania moczu. W pierwszej kolejności naprawia się defekty kompartmentów, a drugiej wykonuje zabieg korygujący wysiłkowe nietrzymanie moczu po okresie 4–12 tygodni od pierwotnego zabiegu, obniżenie narządów rodnych, pęcherza i odbytnicy z operacjami, których celem jest leczenie nietrzymania moczu [20]. 
Wyjątek od tej reguły stanowią kobiety starsze z dużym ryzykiem operacyjnym. Przeprowadzona bezpośrednio po operacji i najlepiej jeszcze w szpitalu konsultacja fizjoterapeuty pomaga pacjentkom nauczyć się, jak nie angażować tłoczni brzusznej. Pooperacyjnie należy kontynuować terapię estrogenową u kobiet po menopauzie, a u wszystkich pacjentek jest zalecana fizjoterapia po sześciu tygodniach po zabiegu [20].

Ryc. 5. Umocowanie kikuta pochwy do więzadeł krzyżowo-macicznych: A – zakładanie szwu. B – stan po dociągnięciu szwu. Szp – uprzednio założone szwy przypochwia; KP – kikut pochwy; WKM – kikuty więzadeł krzyżowo-macicznych [21]
Ryc. 6. Umocowanie kikuta pochwy do kikuta więzadeł obłych. KP – kikut pochwy; WO – więzadła obłe [21]
Ryc. 7. Operacja sposobem McCalla. A – założenie szwu na kikuty więzadeł krzyżowo-macicznych z objęciem tylnej ściany pochwy. B – założenie drugiego szwu mocującego, powyżej pierwszego szwu. C – założenie trzeciego szwu mocującego [21]
Ryc. 8. Operacje z dostępu załonowego korygujące defekt poziomu II według DeLancey’a. Po stronie prawej (P) – operacja sposobem Burcha fiksująca powięź łonowo-szyjkową (PŁS) do więzadła Coopera (WC), po stronie lewej (L) operacja korygująca defekt boczny, fiksacja powięzi oderwanego łuku ścięgnistego do powięzi mięśnia zasłonowego wewnętrznego (PMZ) [21]

Z uwagi na fakt, że najczęściej wykonywanym zabiegiem w ginekologii jest wycięcie macicy lub nadszyjkowe usunięcie trzonu macicy i związane z tym częste występowanie POP, Grupa Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego wydała rekomendacje dotyczące profilaktyki oraz leczenia zaburzeń statyki narządów płciowych i wysiłkowego nietrzymania moczu u pacjentek zakwalifikowanych do histerektomii [21]. W histerektomii brzusznej rekomenduje się następujące metody zapobiegania wypadaniu kikuta pochwy: umocowanie kikuta pochwy do więzadeł krzyżowo-macicznych, umocowanie kikuta pochwy do więzadeł obłych, operacja sposobem McCalla, operacja sposobem Burcha oraz korekcja defektu bocznego zawieszenia pochwy (ryc. 5–8).
Zaleca się, by profilaktycznie we wszystkich przypadkach histerektomii pochwowej u pacjentek bez zaburzeń statyki narządów płciowych przyszywać więzadła krzyżowo-maciczne do ściany pochwy. Nie rekomenduje się wszywania do kikuta pochwy przydatków ze względu na ryzyko krwawienia i dyspareunii. Nie zaleca się rutynowego wykonywania peritonizacji. W wypadku zaburzeń statyki narządów płciowych małego stopnia (POP-Q I), zwłaszcza dotyczących enterocele, należy dokonać podwieszenia sposobem McCalla (ryc. 9) [21].

Ryc. 9. Podwieszenie kikuta pochwy oraz plastyka enterocele sposobem McCalla po histerektomii pochwowej. WK – więzadła krzyżowo-maciczne; a – założenie szwów wewnętrznych (nierozpuszczalnych) na oba więzadła krzyżowo-maciczne; b – założenie szwów na otrzewną [21]

W przypadku istnienia bardziej zaawansowanych zaburzeń statyki narządów płciowych (POP-Q II–IV) rekomenduje się podwieszenie kikuta pochwy do więzadła krzyżowo-kolcowego bezpośrednio lub za pośrednictwem materiałów protezujących (ryc. 10, 11) [21].

Ryc. 10. Podwieszenie kikuta pochwy do więzadeł krzyżowo-kolcowych [21]
Ryc. 11. Podwieszenie szczytu pochwy do obu więzadeł krzyżowo-kolcowych za pośrednictwem taśmy protezującej (najczęściej polipropylenowej) [21]


Ciekawym rozwiązaniem stosowanym w ostatnim czasie jest technika hybrydowa, tzn. połączenie metody z zastosowaniem slingu z elementami klasycznych operacji w leczeniu POP (ryc. 12, 13) [22]. 

Ryc. 12. Położenie slingu w pierwszym etapie operacji: a – taśma, b – więzadło krzyżowo-kolcowe, c – szyjka macicy [22]
Ryc. 13. A – podpowięziowe założenie szwu Halsteda-Zoltana; a – taśma, b – szew Halsteda-Zoltana, c – szwy mocujące taśmę. B – tworzenie pierwszej konstrukcji podtrzymującej: a – ściągnięcie szwu podpowięziowego, c – ściągnięcie szwów mocujących taśmę i wspólne związanie ze szwem ciągłym podpowięziowym [22]

Podsumowanie

Postęp technologiczny w zakresie materiałów syntetycznych (głównie polipropylenowych) do zastosowań medycznych, jaki dokonał się na początku XXI w., spowodował istotną zmianę w technikach naprawy POP [23].
Dzięki nowoczesnym technikom operacyjnym i implantom istotą procedury stała się naprawa defektu w zakresie całego kompartmentu, a nie tylko jednomiejscowego uszkodzenia. Zabiegi z zastosowaniem implantów przynoszą również efekt profilaktyczny w operowanym kompartmencie, co ma niezwykle ważne znaczenie dla pacjentek z przetrwałymi (nieusuwalnymi) czynnikami ryzyka POP, takimi jak: otyłość, ciężka praca fizyczna i przewlekły kaszel [23]. 
Od 2011 r. funkcjonują 3 raporty agencji oceniających bezpieczeństwo wyrobów i materiałów medycznych stosowanych w operacjach uroginekologicznych. Są to 2 raporty (z 2011 r. i 2014 r.) Agencji ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration – FDA) amerykańskiego rządu federalnego [24, 25] oraz raport europejskiego komitetu ekspertów Komisji Europejskiej (Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks – SCENIHR) zatytułowany „The safety of surgical meshes used in urogynecological surgery” z 2015 r. [26].
Powołując się na dane kliniczne, autorzy pierwszego raportu FDA przyznają, że w kompartmencie przednim operacje z zastosowaniem siatek polipropylenowych są skuteczniejsze i pozwalają osiągnąć sukces anatomiczny w porównaniu z klasyczną plastyką przedniej ściany pochwy. Podkreślają także, że istnieje niewielka liczba badań oceniających efektywność ze strony pacjentki, czyli tzw. subiektywny sukces operacyjny oraz jakość życia po zabiegu. U kobiet leczonych z powodu defektów kompartmentu centralnego wyniki badań wskazują, że techniki z zastosowaniem implantów syntetycznych są skuteczne, ale czas obserwacji pooperacyjnej jest zbyt krótki, aby dało się wyciągnąć jednoznaczne wnioski. U pacjentek z defektem kompartmentu tylnego nie wykazano istotnych różnic pod względem skuteczności i bezpieczeństwa między TVM a operacją klasyczną [23].
Aktualne wytyczne dotyczące stosowania syntetycznych materiałów w leczeniu POP nieco się różnią w zależności od tego, który zespół opracowywał rekomendacje [27, 28]. Z praktycznego punktu widzenia najistotniejsze jest stwierdzenie, że w przypadku defektów bocznych lub defektów kombinowanych (stanowiących ponad 85% wszystkich defektów kompartmentu przedniego), ze względu na duże ryzyko niepowodzenia operacji klasycznej, dopuszcza się pierwotne stosowanie implantów syntetycznych [23].
Nie ulega wątpliwości, że zaproponowanie pacjentce z problemem POP założenia siatki syntetycznej wymaga dokładnej rozmowy z przedstawieniem korzyści i możliwości niepowodzenia takiego sposobu leczenia [29].

Piśmiennictwo

  1. Robertson J.R. Urogynecology. A historical Perspective. W: Hurt W.G. Uroginecologic Surgery. The Masters’ Techniques in Gynecologic Surgery. Second Edition. Wolters Kluwer Company. Philadelphia-Baltimore-New York-Buenos Aires-Hong Kong-Sydney-Tokyo 2000; 2–7.
  2. Petros P.E.P., Ulmsten U.I. An integral theory of female urinary incontinence. Experimental and clinical considerations. Acta Obstet Gynecol Scand 1990; Suppl 153: 7–31.
  3. Pedros P. Teoria Integralna – fizjologia i patologia aparatu stabilizującego narządy miednicy mniejszej kobiety. W: Rechberger T., Jakowicki J.A. Nietrzymanie moczu u kobiet. Patologia, diagnostyka, leczenie. Bifolium, Lublin 2005; 69–76.
  4. Wytyczne Zespołu Ekspertów odnośnie postępowania diagnostyczno-terapeutycznego u kobiet z nietrzymaniem moczu i pęcherzem nadreaktywnym. Ginekol Pol 2010; 81: 789–793.
  5. Persu C., Chapple C.R., Cauni V. i wsp. Pelvic organ prolapse quantification system (POP-Q) – a new era in pelvic prolapse staging. J Med. Life 2011; 4: 75–81.
  6. Bump R.C., Mattiasson A., Bø K. i wsp. The standardization of terminology of female pelvic organ prolapse and pelvic floor dysfunction. Am J Obstet Gynecol 1996; 175: 10–7.
  7. Pawlaczyk A., Matuszewski M. Rozwój technik operacyjnych w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu u kobiet – przegląd literatury. Część 1. Przegląd Urologiczny 2017; 101: 42–47.
  8. Rovner E.S., Ginsberg D.A., Raz S. A method for intraoperative adjustment of sling tension: prevention of outlet obstruction during vaginal wall sling. Urol 1997; 50: 273–276.
  9. Naumann G., Albrich S., Skala C. i wsp. Single-incision slings (SIS) – a new option for the surgical treatment of female stress urinary incontinence. Geburtshilfe Frauenheilkd 2012; 72: 125–131.
  10. Lo T.S., Lee S.J. Smole sling resection and a second, intermediate prolypropylene mesh for treatment of vaginal tape protrusion concurrent with recurrent urinary stress incontinence after TVT procedure. J Obstet Gynaecol Res 2007; 33: 739–742.
  11. Olsen A.L., Smith V.J., Bergstrom J.O. i wsp. Epidemiology of surgical manager pelvic organ prolapse and urinary incontinence. Obstet Gynecol 1997; 89: 501–505.
  12. Brubaker L.; ICI Committee 15. Surgery for pelvic organ prolapse. International Consultation on Incontinence (ICI) 2009; 4: 1273–1320.
  13. Nygaard I.E., McCreery R., Brubaker L. i wsp. Abdominal sacrocolpopexy: a comprehensive review. Obstet Gynecol 2004; 104: 805–823. 
  14. Price N., Slack A., Jackson S.R. Laparoscopic hysteropexy: the initial results of a uterine suspension procedure for uterovaginal prolapse. BJOG 2010; 117: 62–68.
  15. Jia X., Glazener C., Mowattt G. i wsp. Systematic review of the efficacy and safety of using mesh in surgery for uterine or vaginal vault prolapse. Int Urogynecol J 2010; 21: 1413–1431.
  16. Maher C.F., Qatawneh A.M., Dwyer P.L. i wsp. Abdominal sacral colpopexy or vaginal sacrospinous colpopexy for vaginal vault prolapse: a prospective randomized study. Am J Obstet Gynecol 2004; 190: 20–26.
  17. DeLancey J.O. The anatomy of the pelvic floor. Curr Opin Obstet Gynecol 1994; 6: 313–316.
  18. Bogusiewicz M., Rechberger T. Tape positioning. W: Santaro G.A., Wieczorek A.P., Bartram C.I. Pelvic floor disorders. Springer Verlag, Italia 2010; 211–217.
  19.  Trompetto M., Cornaglia S. The perineal approach to rectal prolapse. W: Santaro G.A., Wieczorek A.P., Bartram C.I. Pelvic floor disorders. Springer Verlag, Italia 2010; 509–514.
  20. Dodi G., Amadio L., Stocco E. Management of pelvic organ prolapse: a unitary or multidisciplinary approach W: Santaro G.A., Wieczorek A.P., Bartram C.I. Pelvic floor disorders. Springer Verlag, Italia 2010; 453–456.
  21. Grupa Ekspertów PTG. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące profilaktyki oraz leczenia zaburzeń statyki narządów płciowych i wysiłkowego nietrzymania moczu u pacjentek zakwalifikowanych do histerektomii. Ginekol Pol 2009; 80: 459–465.
  22. Shkaroa D., Kubin N., Pisarev A. i wsp. The hybrid technique of pelvic organ proapse treatment: apical sling and subfascial colporrhaphy. Int Urogynecol J 2017; 28: 1407–1413.
  23. Baranowski W. Przyszłość syntetycznych implantów w leczeniu operacyjnym zaburzeń statyki dna miednicy. Ginekologia po Dyplomie 2018; 5. //podyplomie.pl/ginekologia/31 233,przyszlosc-syntetycznych-implantow-w-leczeniu-operacyjnym-zaburzen-statyki-dna-miednicy (dostęp z dnia: 21.01.2019).
  24. Urogynecologic surgical mesh: update on the safety and effectiveness of transvaginal placement for pelvic organ prolapse. Food and Drug Administration 2011.
  25. Reclassification of surgical mesh for transvaginal pelvic organ prolapse repair and surgical instrumentation for urogynecologic surgical mesh procedures; designation of special controls for urogynecologic surgical mesh instrumentation. Food and Drug Administration 2014.
  26. SCENIHR (Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks). The safety of surgical meshes used in urogynecological surgery. December 2015.
  27. Chapple C.R., Cruz F., Deffieux X. i wsp. Consensus statement of the European Urology Association and the European Urogynaecological Association on the use of implanted materials for treating pelvic organ prolapse and stress urinary incontinence. Eur Urol 2017; 72: 424–431. 
  28. Maher C.F., Baessler K.K., Barber M.D. i wsp. Summary: 2017 International consultation on incontinence evidence-based surgical pathway for pelvic organ prolapse. Female Pelvic Med Reconstr Surg 2018; 00: 1–7.
  29. Ow L.L., Lim Y.N., Dwyer P.L. i wsp. Native tissue repair or transvaginal mesh for recurrent vaginal prolapse: what are the long-term outcomes? Int Urogynaecol J 2016; 27: 1313–1320.

Przypisy