Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wpływ nawodnienia na nastrój i funkcje poznawcze w życiu kobiety w okresie rozrodczym, ciężarne oraz karmiące piersią

Artykuł | 29 czerwca 2018 | NR 38
180

W artykule przedstawiono aktualną wiedzę na temat wpływu nawodnienia na nastrój i funkcje poznawcze w życiu kobiety w okresie rozrodczym, ciężarne oraz karmiące piersią.

Woda w organizmie człowieka

Woda jest substancją niezbędną do życia, podstawowym składnikiem zarówno budulcowym, jak i funkcjonalnym każdego żywego organizmu. Stanowi produkt lub substrat większości reakcji chemicznych zachodzących w komórce, warunkuje aktywność kwasów nukleinowych i enzymów, zapewnia rozpuszczenie i transport witamin, minerałów i substancji odżywczych do komórki oraz eliminację szkodliwych produktów przemiany materii. Umożliwia szybką i bezpieczną eliminację toksyn oraz produktów metabolizmu komórkowego przez nerki, skórę i przewód pokarmowy. Perspiracja wody przez skórę odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu stałej temperatury ciała. Odpowiednie nawodnienie komórki jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Objętość wody w organizmie człowieka zależy od wielu czynników, m.in. płci, wieku, diety, aktywności czy temperatury otoczenia [1−3].

Woda stanowi ok. 60% masy ciała dorosłego człowieka. Współtworzy środowisko wewnątrzkomórkowe i pozakomórkowe, jest niezbędna do prawidłowych przemian biochemicznych oraz termoregulacji. Zawartość wody w organizmie człowieka powinna się mieścić w normie i utrzymywać na stałym poziomie. Źródłem wody są płyny i pokarmy przyjmowane doustnie oraz woda syntetyzowana w procesach spalania tłuszczów, białek i węglowodanów (200–300 ml/dobę). Najlepszym płynem do utrzymania odpowiedniego poziomu nawodnienia jest woda źródlana i mineralna [1].

Żywienie kobiety oraz odpowiednie nawodnienie w okresie prokreacyjnym jest jednym z niedocenianych aspektów zdrowia człowieka. Jak wskazują badania epidemiologiczne, to właśnie prenatalny okres rozwoju istotnie warunkuje występowanie chorób cywilizacyjnych w późniejszych okresach życia. Ma to niebagatelne znaczenie nie tylko dla długości życia, ale przede wszystkim jego jakości.

Przygotowanie kobiety do ciąży ma fundamentalny wpływ na embriogenezę. Występowanie wad rozwojowych i poronień często się wiąże z zaburzeniami metabolicznymi i niedoborami składników odżywczych u matki. W dynamicznie rozwijających się społeczeństwach coraz częściej mamy do czynienia z problemami nadwagi i otyłości, również u kobiet w wieku prokreacyjnym. Otyłość matki jest jednym z istotniejszych czynników ryzyka zaburzeń wewnątrzmacicznego rozwoju płodu. Z kolei modne wśród młodych kobiet stosowanie diet eliminacyjnych może prowadzić do niedoborów żywieniowych, które również mają wpływ na występowanie różnych patologii ciąży. Sposób żywienia kobiet w ciąży jest także przedmiotem wielu mitów, które nie korelują ze współcześnie dostępnymi badaniami naukowymi.

Zapłodniona komórka jajowa w 90% składa się z wody, odsetek ten zmniejsza się stopniowo z czasem trwania ciąży. Tkanki noworodka zawierają jej ok. 74%. Organizm kobiety w wieku reprodukcyjnym składa się z wody w 55−60%, z czego ok. 57% przypada na kompartment wewnątrzkomórkowy, a 33% na pozakomórkowy – przestrzeń śródmiąższową, osocze, chłonkę. W miarę starzenia się organizmu zawartość wody się zmniejsza. U kobiet starszych jej całkowita objętość jest niższa o 15−20% w porównaniu z obserwowaną w ustroju kobiet młodych [1]. 

Ludzki organizm wydala wodę w postaci moczu (ok. 1500 ml), poprzez skórę (ok. 900 ml), oddychanie (ok. 400 ml) i w kale (ok. 100 ml). Aby usunąć wszystkie toksyczne produkty przemiany materii człowiek musi wydalić minimum 500−600 ml moczu. Utrata ta musi być bezwzględnie uzupełniona przez spożycie odpowiedniej ilości wody w dobowej diecie. Wypijane płyny powinny dostarczać ustrojowi ok. 800–1000 ml dobowego zapotrzebowania na wodę. Zapotrzebowanie na płyny jest zmienne i zależy od warunków atmosferycznych, aktywności fizycznej oraz zawartości wody w spożywanym pokarmie. Suchy pokarm zawiera ok. 10−15% wody, owoce i warzywa ok. 90%, a całkowita ilość wody w dostarczanym pożywieniu mieści się w granicach 500−900 ml [1, 2]. European Food Safety Authority (EFSA) szacuje, że pożywienie dostarcza ok. 20% dziennego zapotrzebowania na wodę [1, 2, 4].

Już 2−3-procentowy deficyt  wody może istotnie wpływać  na zmniejszenie objętości i zwiększenie gęstości osocza, zaburza procesy pamięci krótkoterminowej, obniża koncentrację, wydłuża czas reakcji na bodziec, odpowiada z uczucie znużenia i zmęczenia, bóle głowy, osłabienie apetytu oraz zaburza procesy warunkujące utrzymanie stałej temperatury ciała. 

 

Oprócz wody spożywanej w postaci napojów i pokarmu organizm ludzki produkuje ok. 350 ml tzw. wody metabolicznej powstającej w procesach przemiany materii. Woda endogenna nie jest produkowana w ilościach, które zapewniają prawidłowe funkcjonowanie organizmu ludzkiego i dla jego prawidłowej homeostazy niezbędne jest codzienne dostarczanie 
2,5−3 l wody z zewnątrz tak, aby całkowicie zbilansować jej traconą objętość [1, 5, 6]. 

Konsekwencje niedoboru wody w organizmie

Według danych The National Food Consumption Surveys znaczny odsetek populacji ludzkiej znajduje się w stanie przewlekłego, łagodnego odwodnienia. Zawartość płynów w diecie przeciętnego Polaka wynosi ok. 1980 ml, czyli o 500−1000 ml za mało w zależności od płci i wieku [5].

Organizm ludzki nie może magazynować wody, w związku z czym musi być ona regularnie dostarczana. Konsekwencją niewłaściwej podaży wody lub błędów dietetycznych jest odwodnienie organizmu. Powszechnie wiadomo, że człowiek bez odpowiedniego nawodnienia może przeżyć kilka dni. Jednak objawy wynikające się z przewlekłego deficytu płynów pojawiają się szybko. Należą do nich chociażby zaburzenia koncentracji, zmęczenie oraz zaburzenia procesów poznawczych, które pojawiają się już przy utracie wody w ilości ok. 2% należnej masy ciała. Przewlekłe odwodnienie może zwiększać ryzyko infekcji, zwłaszcza dróg moczowych. Odnotowano spadek występowania lub nawrotów infekcji dróg moczowych przy zwiększonym spożyciu płynów. Ostre, ciężkie odwodnienie prowadzi do śmierci w ciągu kilkudziesięciu godzin. Przewlekła łagodna dehydratacja może być przyczyną wielu uciążliwych dolegliwości i znacznie wpłynąć na jakość życia. Dodatni bilans wodny obserwuje się jedynie w okresie dojrzewania oraz u kobiet w ciąży. 

Zaburzenia mechanizmów kontrolujących pragnienie, zły smak wody, nadmierne spożycie substancji o działaniu diuretycznym, np. kawy czy alkoholu, intensywny wysiłek fizyczny, odchudzanie, hiperosmolarne pożywienie czy immersja wodna to czynniki prowadzące do dehydratacji organizmu. Czynniki środowiskowe, np. upał, niskie ciśnienie atmosferyczne w rejonach górskich, niska wilgotność powietrza, niska temperatura otoczenia, prowadzą do szybszej utraty wody przez skórę i drogi oddechowe lub w konsekwencji zwiększonego wydatku energetycznego. Zwiększenie dobowej podaży wody wymaga także spożywania wysokokalorycznego pożywienia ze względu na nasilenie procesów metabolicznych oraz konieczność usuwania produktów przemiany materii. Także niektóre stany, np. biegunka, wymioty, gorączka lub nadmierne pocenie się, prowadzą do zwiększonego dobowego zapotrzebowania na płyny [1−5].

Niedobór wody odpowiada za zaburzenia mechanizmów regulujących homeostazę ustroju, a zwłaszcza gospodarkę wodno-elektrolitową, kwasowo-zasadową oraz termoregulację. Już 2−3-procentowy deficyt wody może istotnie wpływać na zmniejszenie objętości i zwiększenie gęstości osocza, zaburza procesy pamięci krótkoterminowej, obniża koncentrację, wydłuża czas reakcji na bodziec, odpowiada z uczucie znużenia i zmęczenia, bóle głowy, osłabienie apetytu oraz zaburza procesy warunkujące utrzymanie stałej temperatury ciała. Kurcze mięśni, zaczerwieniona skóra, obniżona tolerancja na wysoką temperaturę, światłowstręt, wysychanie spojówek i śluzówki jamy ustnej, dyskomfort w jamie brzusznej, zaparcia, ciemny kolor moczu i intensyfikacja jego zapachu to objawy często obserwowane w przebiegu dehydratacji ustroju. Znaczne odwodnienie może prowadzić do wystąpienia zaburzeń psychomotorycznych, halucynacji, utrat świadomości, kamicy dróg moczowych, otyłości dziecięcej i w wieku dojrzałym, niedomykalności zastawki mitralnej, nieprawidłowej funkcji ślinianek, a przewlekle do raka pęcherza moczowego, gruczołu piersiowego czy jelita grubego. Obniżenie całkowitej zawartości wody w organizmie o 10% może być przyczyną śmierci. W przypadku niedostatecznej podaży wody organizm uaktywnia mechanizmy kompensacyjne, które prowadzą do zmniejszenia dobowej produkcji moczu w ilości nieprzekraczającej objętości 300−400 ml. Taka ilość moczu umożliwia wydalanie jedynie szkodliwych produktów przemiany materii. Jeżeli zmniejszenie diurezy ma charakter postępujący, dochodzi do zatrucia organizmu przez produkty metabolizmu białek, głównie mocznik i kreatyninę [1−6]. 

Niedostateczne nawodnienie może być przyczyną odkładania się kryształów w moczu i rozwoju kamicy układu moczowego kobiety w ciąży z podobnymi konsekwencjami jak w przypadku infekcji układu moczowego. 

 

Gospodarka wodna u kobiet w ciąży i w okresie laktacji

Dla wielu kobiet trymestr zerowy, ciąża i okres laktacji to bardzo szczególne etapy w życiu, mobilizujące do dbania o swoje zdrowie i racjonalne odżywianie, aby zapewnić jak najlepszy start ich dziecku. Zmiany w fizjologii organizmu kobiety i bilansu wodnego, a także dynamiki nawodnienia dokonujące się zarówno w trakcie ciąży, jak i laktacji wymagają szczególnego zainteresowania zespołu interdyscyplinarnego współpracującego z kobietami na każdym z tych etapów [1, 6].

rawidłowe nawodnienie kobiet w ciąży ma również dla niej samej bardzo istotne znaczenie. Zgłaszane często dolegliwości I trymestru − nudności i wymioty, zaparcia czy suchość skóry − mogą zostać znacznie ograniczone dzięki prawidłowemu nawodnieniu. Infekcje dróg moczowych, które nieleczone mogą prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji (odmiedniczkowego zapalenia nerek kobiety w ciąży, wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu płodu, infekcji wewnątrzmacicznej, zapalenia błon płodowych, porodu przedwczesnego, niskiej masy urodzeniowej czy zakażenia połogowego) również zależą od ilości i jakości wypijanych przez przyszłą mamę płynów [1, 6].

Niedostateczne nawodnienie może być przyczyną odkładania się kryształów w moczu i rozwoju kamicy układu moczowego kobiety w ciąży z podobnymi konsekwencjami, jak w przypadku infekcji układu moczowego. Podczas ciąży dochodzi do zatrzymania 5–6 l wody. Jest ona magazynowana głównie w przestrzeni pozanaczyniowej. Dlatego pod koniec ciąży dosyć często pojawiają się obrzęki kończyn dolnych.

Należy jednak pamiętać, że woda jest w miarę potrzeb z tej przestrzeni przesuwana do przestrzeni wewnątrznaczyniowej, gdzie obniżając hematokryt, działa ochronnie w stosunku do prokrzepliwej aktywności osocza. Dlatego u tych pacjentek nie należy ograniczać objętości przyjmowanych płynów. Okres laktacji to czas największego zapotrzebowania kobiety na płyny. Karmiąca piersią kobieta wytwarza średnio 750 ml mleka dziennie. W związku z tą produkcją wzrasta zapotrzebowanie na wodę o 600–800 ml do 3100–3900 ml/dobę [1, 6]. Podczas wysiłku i przy wysokiej temperaturze otoczenia może być ono jeszcze większe. Prawidłowe nawodnienie to warunek nie tylko odpowiedniej produkcji pokarmu, ale dodatkowo − poprzez ujemny bilans energetyczny − pozytywnie wpływa na obniżenie masy ciała kobiety w okresie laktacji [1, 6].

Wpływ nawodnienia na funkcje poznawcze

Czy wyżej wymienione objawy mogą istotnie wpływać na ogólnie pojętą sferę poznawczą? Definicja funkcji poznawczych obejmuje wszystkie procesy poznawcze pozwalające ludziom na postrzeganie, myślenie i zapamiętanie, ale także odczuwanie emocji i wywieranie kontroli nad swoim otoczeniem [7, 8]. 

Odwodnienie o 2% lub więcej utraty należnej masy ciała może zwiększyć postrzeganie zmęczenia, wywołać dysfunkcję funkcji poznawczych, takich jak pamięć i uwaga,  oraz zmiany nastroju.

 

Funkcje poznawcze odnoszą się do takich umiejętności, jak uwaga, pamięć (krótkoterminowa, długoterminowa i pamięciowa), nauka, język, funkcje wykonawcze (rozumowanie, planowanie, podejmowanie decyzji), wizualne i psychomotoryczne [4, 7, 9, 10].
Nastrój definiuje się jako utrzymujące się przez dłuższy okres zabarwienie emocjonalne wszystkich przeżyć, zarówno doświadczane subiektywnie i relacjonowane, jak i możliwe do obserwacji przez otoczenie. Jest składową temperamentu i wykazuje stałe oraz zindywidualizowane cechy; u osoby zdrowej psychicznie waha się zależnie od wpływu rozmaitych czynników zewnętrznych i wewnętrznych, nie przekraczając granic płytkiej subdepresji i słabo nasilonej hipomanii [9, 11].

Podczas badań nad odżywianiem i poznawaniem powszechnie stosuje się m.in. obiektywne testy wydajności, które mierzą specyficzną funkcję poznawczą, taką jak pamięć czy nauka. W tych testach osoby proszone są o wykonanie szeregu zadań. Ocena skuteczności jest zwykle mierzona przez szybkość i dokładność odpowiedzi. Kwestionariusze i skale kwestionariuszy oraz zachowania służą do pomiaru zmian stanu psychicznego. Większość z nich to skale, na których badani uczą się samooceny ich percepcji i emocji [7, 8].

Odżywianie ma wpływ zarówno na rozwój, jak i na utrzymanie struktury mózgu i funkcji mózgu, a jednocześnie logicznie wiąże się z poznaniem [12]. Istotnie wzrasta zainteresowanie korelacją pomiędzy spożywaniem żywności i płynów a skutecznością poznawczą, a także wiedza na ten temat [7, 8]. Niestety ocena funkcji poznawczych człowieka jest trudnym i złożonym zadaniem [13]. Ważnym kryterium różnicującym jest wpływ niektórych leków lub chorób, które mogą mieć duży wpływ na poznanie, a odżywcze interwencje spowodują bardziej subtelne zmiany [13, 14]. Testy stosowane do oceny wpływu spożywanych produktów i ich składników odżywczych muszą być starannie dobrane, muszą zapewnić wystarczającą wrażliwość na interwencje żywieniowe [7, 8, 13]. Jednak znaczna trudność w analizie i porównaniu różnych badań polega na tym, że użycie wielu testów nie koreluje z wrażliwością na te same składniki odżywcze.

Informacje na temat istotnego wpływu wody na funkcje poznawcze EFSA opublikował w 2011 r. na podstawie analizy dotychczasowych badań. Wykazano, że woda istotnie wpływa na stan równowagi fizycznej i poznawczej w organizmie człowieka. Odnotowano wielokrotnie, że deficyt wody może negatywnie oddziaływać na funkcje poznawcze [4]. Mimo rosnących dowodów na s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Położnictwa i Ginekologii"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy