Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

21 czerwca 2019

NR 46 (Czerwiec 2019)

Progesteron i jego zastosowanie w wybranych patologiach ciąży

0 23

Progesteron – hormon steroidowy syntezowany przez komórki ciałka żółtego, nazywany często hormonem ciążowym – jest niezbędny do utrzymania ciąży zarówno przez swój wpływ endokrynny, jak i poprzez działanie immunomodulujące. Znalazł on szerokie zastosowanie w próbie leczenia poronień zagrażających, poronień nawykowych, porodu przedwczesnego oraz niedomogi fazy lutealnej w trakcie technik wspomaganego rozrodu. Ponadto progestageny są szeroko stosowane w zaburzeniach cyklu miesiączkowego jako jedna z form antykoncepcji oraz w przypadku hormonalnej terapii zastępczej. Wiadomo już, że sukces ciąży zależy m.in. od wystąpienia tolerancji immunologicznej matki na antygeny płodu. Tutaj właśnie swą rolę odgrywa progesteron, umożliwiając prawidłowy przebieg procesu implantacji i przemiany doczesnowej. Istnieje wiele badań mówiących o dobroczynnym wpływie tego hormonu we wspomnianych wcześniej patologiach ciąży. Opracowanie to przedstawia aktualną wiedzę na temat podstaw działania progesteronu, jego zastosowania i przede wszystkim skuteczności.

Progesteron jest hormonem steroidowym regulującym podstawowe funkcje rozrodcze kobiet (ryc. 1). Wytwarzany jest m.in. w czasie trwania fazy lutealnej cyklu miesiączkowego oraz we wczesnej ciąży przez komórki ciałka żółtego na skutek stymulacji hormonem luteinizującym (LH) oraz gonadotropiną kosmówkową (HCG). We wczesnej ciąży (tj. do 7. Hbd, datując od daty ostatniej miesiączki) rozwój ciąży jest całkowicie zależny od syntezy progesteronu jajnikowego. Później funkcję tę przejmuje łożysko, skąd hormon ten transportowany jest do krążenia matki za pomocą albumin i transkortyny. Niewielka ilość progesteronu produkowana jest także przez korę nadnerczy, jednakże nie przekracza ona 1 mg/dobę [1].

Progesteron charakteryzuje się działaniem ogólnoustrojowym oraz miejscowym. Mechanizm oddziaływania na komórki docelowe opiera się w głównej mierze na aktywacji receptorów jądrowych (PRs), wśród których wyróżnia się dwa podtypy różniące się między sobą masą. Są to receptory PR-A (94 kDa) oraz PR-B (116 kDa), które po połączeniu z progesteronem wpływają na syntezę białek w jądrze komórkowym [2]. Sam progesteron ma działanie wielotorowe. Oprócz silnego działania progestagennego i antyestrogennego na błonę śluzową macicy i szyjkę macicy wywiera także wpływ antymineralokortykoidowy i antyandrogenny w wyniku hamowania 5α-reduktazy w skórze. W niewielkim stopniu zwiększa diurezę, podwyższa temperaturę ciała, zmniejsza napięcie mięśni gładkich, działa immunosupresyjnie, przeciwzapalnie, nieznacznie przeciwbólowo, a także pobudza proliferację osteoblastów [3–6]. Jednak jego główne działanie dotyczy żeńskiego układu rozrodczego, gdzie odpowiada za indukcję owulacji, umożliwia implantację zarodka oraz stymuluje przemianę doczesnową endometrium [7]. Ponadto wzmaga przekrwienie myometrium, niweluje oddziaływanie estrogenów na gruczoły śluzowe szyjki macicy, relaksuje mięsień macicy poprzez zmniejszenie wrażliwości na oksytocynę oraz zmniejszenie produkcji prostaglandyn, zwalnia perystaltykę jajowodów, a także wpływa na pęcherzyki gruczołowe i nabłonek w obrębie gruczołu sutkowego [8]. 

Progesteron wpływa także na odpowiedź immunologiczną matki, zapobiegając tym samym odrzucaniu allogenicznego płodu. W sposób bezpośredni blokuje proliferację limfocytów T CD8+ wyposażonych w receptory progesteronowe. Odbywa się to dzięki syntezie czynnika PIBF (progesterone-induced bloking factor), hamowaniu wydzielania proporonnych cytokin oraz zmniejszaniu aktywności limfocytów T cytotoksycznych i komórek NK (natural killers) [9, 10].
 

Ryc. 1. Progesteron

 

Zastosowanie progesteronu w profilaktyce poronień nawracających


Poronienia nawracające definiowane są jako utrata trzech bądź więcej następujących po sobie ciąż i zdarzają się u ok. 1% par starających się o dziecko. Do poronień tych dochodzi zazwyczaj we wczesnej ciąży, przed ukończeniem 10. tygodnia. W blisko 50% przypadkach nie udaje się ustalić jednoznacznego powodu. Do najczęstszych przyczyn należą: aneuploidie płodu, wiek matki, zespół antyfosfolipidowy, wady wrodzone macicy, niewydolność szyjki macicy, czynniki immunologiczne oraz hormonalne. Badania pokazują, że abberacje chromosomowe są odpowiedzialne za ok. 45% poronień nawykowych [11]. W drugiej kolejności to właśnie niedomoga fazy lutealnej oraz zaburzenia immunologiczne są odpowiedzialne za wystąpienie poronienia. Wiele doniesień mówi, że u kobiet, u których dochodzi do częstych poronień, notuje się także zwiększoną aktywność limfocytów Th1 (odpowiedzialnych za odpowiedź typu komórkowego) i zwiększoną produkcję cytokin prozapalnych, tj. INF-gamma, TNF-beta, IL-2 oraz TNF-alfa. Wspomniane cytokiny odpowiadają w głównej mierze za zahamowanie rozwoju zarodka, nieprawidłowości podczas implantacji oraz działają apoptotycznie na komórki trofoblastu [12, 13]. Inaczej wygląda to u kobiet w ciąży fizjologicznej, u których istnieje przewaga limfocytów Th2 wydzielających IL-4, IL-5, IL-6, IL-10 oraz IL-13 [14, 15]. Najnowsze metaanalizy mówią o prawdopodobnym zmniejszeniu występowania poronień u kobiet stosujących suplementację progesteronem w porównaniu do kobiet niestosujących takiej profilaktyki, przy czym największą skuteczność odnotowano u kobiet, u których wystąpiły trzy lub więcej poronień. Należy jednak zaznaczyć, że grupa badanych stanowiła grupę bardzo heterogenną [16].


Zastosowanie progesteronu w przypadku poronień zagrażających


Poronieniem zagrażającym nazywa się krwawienie z dróg rodnych występujące do 22. tygodnia ciąży, któremu może towarzyszyć lub nie ból podbrzusza, podczas gdy ujście szyjki macicy pozostaje zamknięte, a w jamie macicy widoczny jest żywy płód. Patologia ta dotyczy ok. 20% ciężarnych [17]. Udowodniono, że koreluje ono także z późniejszymi powikłaniami ciąży, jak: wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrastania płodu (intrauterine growth restriction – IUGR), poród przedwczesny, wystąpienie stanu przedrzucawkowego, przedwczesnego odpłynięcia płynu owodniowego (premature rupture of membranes – PPROM), przedwczesnego odklejenia łożyska, wystąpienia łożyska przodującego czy chociażby ukończenia ciąży drogą cięcia cesarskiego [18–20]. Uważa się, że wszystkie wymienione wyżej patologie spowodowane są dysfunkcją maciczno-łożyskową i występującymi nieprawidłowościami podczas procesu placentacji [17, 21]. Jak wspomniano we wstępie do artykułu, to właśnie progesteron odgrywa kluczową rolę w tym procesie. Według bazy Cochrane, stosowanie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Położnictwa i Ginekologii"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy