Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy , Otwarty dostęp

29 czerwca 2018

NR 39 (Kwiecień 2018)

Poradnictwo antykoncepcyjne w Polsce

0 79

Wiedza na temat metod antykoncepcji w polskim społeczeństwie wciąż jest niewystarczająca. W artykule przedstawiono stan poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce, zwracając uwagę na konsekwencje braku dostępu do informacji dotyczących metod planowania rodziny oraz korzyści płynące z prowadzenia edukacji w zakresie seksualności człowieka i metod kontrolowania narodzin.

Cechą seksualności człowieka wyróżniającą nasz gatunek spośród wielu innych jest postrzeganie seksualności nie tylko i wyłącznie jako sposobu na zachowanie ciągłości gatunku, lecz także jako źródła przyjemności, satysfakcji oraz sposobu okazywania uczuć żywionych do partnera [1]. W XXI w. wiedza medyczna pozwala na dostosowanie antykoncepcji do potrzeb, stylu życia oraz oczekiwań pacjentki.

Dzięki temu, że potencjalni rodzice poprzez odpowiednie zastosowanie antykoncepcji mogą określić odpowiedni dla siebie czas na posiadanie potomstwa, rodzicielstwo może być bardziej świadome, zaplanowane czy zabezpieczone, np. pod względem materialnym czy mieszkaniowym. Żeby tak się jednak działo, potrzebna jest szeroka edukacja w zakresie płodności człowieka i sposobów jej kontroli. Społecznie istotne jest również źródło uzyskiwania wiedzy na temat antykoncepcji. Podstawowe znaczenie ma jakość informacji docierających do młodych ludzi oraz dostępność i cena tej informacji. 

Dobrze zorganizowane poradnictwo antykoncepcyjne ma na celu umożliwienie obywatelom świadomego podejmowania decyzji o posiadaniu potomstwa, jego ilości oraz czasu odpowiedniego na założenie rodziny. Skuteczne metody antykoncepcji, do których obywatele powinni mieć szeroki dostęp, zmniejszają liczbę nieplanowanych ciąż, dzięki czemu minimalizują konsekwencje z nimi związane.

Istotna jest również możliwość decydowania o ilości potomstwa w kontekście warunków finansowych i lokalowych rodziców wpływających na jakość życia kolejnych pokoleń. 

Zastosowanie odpowiedniej antykoncepcji ma ogromne znaczenie także podczas leczenia pacjentów preparatami teratogennymi lub podczas przechodzenia przez ostrą fazę choroby. Antykoncepcja awaryjna pozwala na uniknięcie ciąży będącej wynikiem przestępstwa. 
Szeroki dostęp do antykoncepcji oraz dostępność cenowa środków antykoncepcyjnych ma również wpływ na zmniejszenie liczby zabiegów przerywania ciąży, a w następstwie na zwiększenie poziomu bezpieczeństwa kobiet. 

Dobrze zorganizowane poradnictwo antykoncepcyjne obejmuje przekazywanie wiedzy o seksualności człowieka, cyklu miesięcznym kobiety oraz procesie zapłodnienia. Powinno uwzględniać również szeroki wybór metod antykoncepcyjnych, informacje o możliwych skutkach ubocznych i działaniach niepożądanych leków, wiadomość o odwracalności danej metody antykoncepcyjnej, wiedzę o chorobach przenoszonych drogą płciową i celowości przygotowania się partnerów do ciąży.

Cel Artykułu

Celem artykułu jest wskazanie na potrzeby w zakresie zorganizowanego poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce. Przedstawiono stan poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce i zwrócono uwagę na konsekwencje braku dostępu do informacji dotyczących metod planowania rodziny oraz korzyści płynące z prowadzenia edukacji w zakresie seksualności człowieka i metod kontrolowania narodzin. 
Celem artykułu jest również przedstawienie obowiązujących w Polsce regulacji prawnych dotyczących poradnictwa antykoncepcyjnego obowiązujących w Polsce.

Potrzeba istnienia poradnictwa antykoncepcyjnego 

W polskim społeczeństwie dominującym sposobem funkcjonowania dorosłych osób jest wchodzenie w długoterminowe związki (w większości małżeńskie) i posiadanie potomstwa. Potwierdzają to badania CBOS przeprowadzone w latach 1996–2012, zgodnie z którymi jedynie 5% badanych świadomie podejmuje decyzję o nieposiadaniu potomstwa. Plan posiadania dwójki dzieci deklaruje połowa badanych, 17–23% chciałoby mieć trójkę dzieci, a 9–12% jedno dziecko. Następnym aspektem dzietności jest często obserwowana różnica między planowaną liczbą dzieci a liczbą dzieci faktycznie posiadaną [2]. 

Na plany rodzicielskie Polaków wpływa wiele czynników, spośród których bardzo istotny jest wpływ rodziny i jej oczekiwania.

Obserwowane są różnice w poziomie dzietności związane z rolą spełnianą przez dzieci w różnych środowiskach, np. w środowiskach miejskich i wiejskich. Liczba posiadanych dzieci związana jest także z poziomem dostępności poradnictwa antykoncepcyjnego, wiedzą na temat metod planowania rodziny czy dostęp do specjalistów. Na liczbę posiadanych dzieci wpływają wreszcie indywidualne preferencje partnerów, dostęp do opieki przedszkolnej, sytuacja na rynku pracy, oczekiwana przez rodziców sytuacja lokalowa i materialna [3]. W celu świadomego spełnienia planów prokreacyjnych potrzebne są skuteczne metody antykoncepcyjne i powszechna wiedza o nich, co pozwala zaplanować liczbę dzieci oraz czas ich narodzin. 

W Europie i Stanach Zjednoczonych 17–50% ciąż jest nieplanowanych, oczywiście nie wszystkie przypadki wiążą się z brakiem stosowania antykoncepcji. W 60% niepożądanych ciąż kobiety deklarują, że stosowały antykoncepcję bądź szeroko pojmowane metody planowania rodziny w momencie zapłodnienia. W większości w nieplanowaną ciążę zachodzą nastolatki, kobiety, które mają przeciwwskazania medyczne do niektórych form antykoncepcji, kobiety wchodzące w okres okołomenopauzalny (często przekonane, że z powodu wieku nie są już zdolne zajść w ciążę). Połowa tych przypadków kończy się przerwaniem ciąży. Dodatkowo zabiegi aborcyjne przeprowadzane nielegalnie mogą odbywać się w złych warunkach i bez odpowiedniej opieki medycznej, a i bez tego niosą za sobą olbrzymie ryzyko powikłań. W ciągu 5 lat, między 2000 a 2005 r., z powodu powikłań poaborcyjnych zmarło na świecie ok. 700 tysięcy kobiet [4].

W przypadkach, w których kobiety deklarujące kontrolę płodności zachodzą w nieplanowaną ciążę, najczęściej wynika to z błędów w dawkowaniu i pomijania ogólnych zasad stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych. W zależności od badań 50–70% ko-
biet stosujących doustne tabletki antykoncepcyjne przyznaje się do pominięcia jednej tabletki, a 22% zapomina o przyjęciu większej liczby tabletek z miesięcznego opakowania. W przypadku plastrów antykoncepcyjnych do błędów podczas ich stosowania przyznaje się nieco ponad 30% kobiet, a w przypadku pierścienia dopochwowego ponad 22%. W grupie pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną wskutek błędów w dawkowaniu dochodzi często do konieczności dodatkowego zastosowania antykoncepcji awaryjnej. Taką konieczność deklaruje 14% badanych kobiet przyjmujących doustne tabletki antykoncepcyjne, 11% użytkowniczek plastrów i 6% pacjentek stosujących pierścień dopochwowy [4]. Przedstawione wyniki wskazują na konieczność prowadzenia w ramach poradnictwa antykoncepcyjnego nie tylko elementów związanych z wyborem najodpowiedniejszych metod antykoncepcji, poradnictwo dotyczyć powinno w równym stopniu zasad przyjmowania oraz konsekwencji błędów w dawkowaniu oraz o możliwości zastosowania dodatkowo antykoncepcji awaryjnej. 

Bezsprzeczny związek braku dostępności i braku wiedzy na temat skutecznej antykoncepcji ze wzrostem liczby aborcji można było obserwować w Polsce w okresie między II Wojną Światową a 1989 r. W tym okresie najczęściej stosowano mało skuteczne metody kontroli płodności (kalendarzyk małżeński, stosunek przerywany) lub w ogóle nie stosowano zapobiegania ciąży – w wyniku takiej sytuacji jednocześnie wzrastała liczba nieplanowanych ciąż oraz liczba zabiegów aborcyjnych (do których prawo podchodziło liberalnie). Podobną sytuację obserwowano w całej Europie Środkowo-Wschodniej, co odbiegało od sytuacji obserwowanej w Europie Zachodniej. Na taki stan rzeczy złożyło się obniżenie wieku inicjacji seksualnej, niedostateczna edukacja oraz brak dostępu do skutecznej antykoncepcji [5].

W 1993 r. wprowadzono ustawę o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, która ograniczała przypadki, w których zgodnie z prawem można przerwać ciążę [6]. W związku z obowiązywaniem nowej ustawy nie zanotowano jednak wzrostu dzietności, rozwojowi jednak uległo podziemie aborcyjne, w którym zabiegi wykonywane w niebezpiecznych warunkach, bez dostępu do szpitala w razie powikłań, narażały kobiety na utratę zdrowia i życia oraz często na zbędne cierpienie ze względu na brak dostępu do anestezjologa. Świadczy to o konieczności prowadzenia rozbudowanego i efektywnego poradnictwa antykoncepcyjnego w celu poprawy wiedzy Polaków na temat możliwości planowania rodziny, co z kolei może przełożyć się na zmniejszenie liczby wykonywanych aborcji [5]. 

Liczba legalnych aborcji przeprowadzonych w Polsce wg oficjalnych danych Ministerstwa Zdrowia w 2014 r. wyniosła 977. W tym samym czasie NFZ podaje refundację 1812 zabiegów przerwania ciąży. Zanotowano czterokrotny wzrost liczby aborcji od 2002 r. Wzrost liczby zabiegów przerywania ciąż miał związek ze zwiększoną częstością wykrywania wad letalnych podczas badań prenatalnych. W 2002 r. odnotowano 159 aborcji (82 na podstawie badań prenatalnych, 71 spowodowanych zagrożeniem życia lub zdrowia matki, 6 będących wynikiem czynu zabronionego). Odpowiednio w 2011 r. na 669 aborcji 620 wykonano z powodu złych wyników badań prenatalnych 
i 49 z powodu zagrożenia zdrowia czy życia matki. Pomimo braku oficjalnych wyników Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny szacuje roczną liczbę aborcji jako 100 tys. [5]. 

Polacy wykazują coraz większe zainteresowanie skutecznymi metodami antykoncepcyjnymi, świadomym planowaniem rodziny oraz mają dostęp do większości metod antykoncepcji. Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych zobowiązuje właścicieli aptek do posiadania na stanie produktów leczniczych (antykoncepcji hormonalnej) w ilości i asortymencie niezbędnym do zaspokojenia potrzeb [7]. Dostęp do antykoncepcji ze względu na wiek ograniczony jest przez obowiązujące od kwietnia 2015 r. rozporządzenie Ministra Zdrowia stanowiące, że hormonalne środki antykoncepcyjne do stosowania wewnętrznego, mające kategorię dostępności OTC, wydaje się bez recepty osobie, która ukończyła 15. rok życia [2]. Dodatkowo na trudną sytuację osób młodych składają się możliwości wystawienia recepty na antykoncepcję hormonalną pacjentce poniżej 18. roku życia zgodnie z prawem polskim, jeżeli nie zgłosi się na wizytę ginekologiczną w towarzystwie rodziców lub prawnego opiekuna. Pacjentka taka nie może skorzystać z wizyty, porady ani uzyskać rzeczowej informacji od ginekologa, jeżeli zgłosi się bez opiekuna prawnego. Wynika to z zapisów ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, w której określony został sposób uzyskiwania zgody w przypadku pacjenta małoletniego [9]. 

W doborze antykoncepcji niezwykle istotny jest tak zwany profil hormonalny pacjentki. Należy uwzględnić wiek, wykształcenie, stosowane dotychczas metody antykoncepcji, zdolność samodyscypliny w przyjmowaniu środków antykoncepcyjnych, doświadczenie, profil aktywności seksualnej, występujące wcześniej działania niepożądane środków antykoncepcyjnych. 

...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Załóż konto lub zaloguj się.
Czekają na Ciebie bezpłatne artykuły pokazowe z wybranych numerów czasopisma.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy