Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy , Otwarty dostęp

29 czerwca 2018

NR 39 (Kwiecień 2018)

Poradnictwo antykoncepcyjne w Polsce

0 789

Wiedza na temat metod antykoncepcji w polskim społeczeństwie wciąż jest niewystarczająca. W artykule przedstawiono stan poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce, zwracając uwagę na konsekwencje braku dostępu do informacji dotyczących metod planowania rodziny oraz korzyści płynące z prowadzenia edukacji w zakresie seksualności człowieka i metod kontrolowania narodzin.

Cechą seksualności człowieka wyróżniającą nasz gatunek spośród wielu innych jest postrzeganie seksualności nie tylko i wyłącznie jako sposobu na zachowanie ciągłości gatunku, lecz także jako źródła przyjemności, satysfakcji oraz sposobu okazywania uczuć żywionych do partnera [1]. W XXI w. wiedza medyczna pozwala na dostosowanie antykoncepcji do potrzeb, stylu życia oraz oczekiwań pacjentki.

POLECAMY

Dzięki temu, że potencjalni rodzice poprzez odpowiednie zastosowanie antykoncepcji mogą określić odpowiedni dla siebie czas na posiadanie potomstwa, rodzicielstwo może być bardziej świadome, zaplanowane czy zabezpieczone, np. pod względem materialnym czy mieszkaniowym. Żeby tak się jednak działo, potrzebna jest szeroka edukacja w zakresie płodności człowieka i sposobów jej kontroli. Społecznie istotne jest również źródło uzyskiwania wiedzy na temat antykoncepcji. Podstawowe znaczenie ma jakość informacji docierających do młodych ludzi oraz dostępność i cena tej informacji. 

Dobrze zorganizowane poradnictwo antykoncepcyjne ma na celu umożliwienie obywatelom świadomego podejmowania decyzji o posiadaniu potomstwa, jego ilości oraz czasu odpowiedniego na założenie rodziny. Skuteczne metody antykoncepcji, do których obywatele powinni mieć szeroki dostęp, zmniejszają liczbę nieplanowanych ciąż, dzięki czemu minimalizują konsekwencje z nimi związane.

Istotna jest również możliwość decydowania o ilości potomstwa w kontekście warunków finansowych i lokalowych rodziców wpływających na jakość życia kolejnych pokoleń. 

Zastosowanie odpowiedniej antykoncepcji ma ogromne znaczenie także podczas leczenia pacjentów preparatami teratogennymi lub podczas przechodzenia przez ostrą fazę choroby. Antykoncepcja awaryjna pozwala na uniknięcie ciąży będącej wynikiem przestępstwa. 
Szeroki dostęp do antykoncepcji oraz dostępność cenowa środków antykoncepcyjnych ma również wpływ na zmniejszenie liczby zabiegów przerywania ciąży, a w następstwie na zwiększenie poziomu bezpieczeństwa kobiet. 

Dobrze zorganizowane poradnictwo antykoncepcyjne obejmuje przekazywanie wiedzy o seksualności człowieka, cyklu miesięcznym kobiety oraz procesie zapłodnienia. Powinno uwzględniać również szeroki wybór metod antykoncepcyjnych, informacje o możliwych skutkach ubocznych i działaniach niepożądanych leków, wiadomość o odwracalności danej metody antykoncepcyjnej, wiedzę o chorobach przenoszonych drogą płciową i celowości przygotowania się partnerów do ciąży.

Cel Artykułu

Celem artykułu jest wskazanie na potrzeby w zakresie zorganizowanego poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce. Przedstawiono stan poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce i zwrócono uwagę na konsekwencje braku dostępu do informacji dotyczących metod planowania rodziny oraz korzyści płynące z prowadzenia edukacji w zakresie seksualności człowieka i metod kontrolowania narodzin. 
Celem artykułu jest również przedstawienie obowiązujących w Polsce regulacji prawnych dotyczących poradnictwa antykoncepcyjnego obowiązujących w Polsce.

Potrzeba istnienia poradnictwa antykoncepcyjnego 

W polskim społeczeństwie dominującym sposobem funkcjonowania dorosłych osób jest wchodzenie w długoterminowe związki (w większości małżeńskie) i posiadanie potomstwa. Potwierdzają to badania CBOS przeprowadzone w latach 1996–2012, zgodnie z którymi jedynie 5% badanych świadomie podejmuje decyzję o nieposiadaniu potomstwa. Plan posiadania dwójki dzieci deklaruje połowa badanych, 17–23% chciałoby mieć trójkę dzieci, a 9–12% jedno dziecko. Następnym aspektem dzietności jest często obserwowana różnica między planowaną liczbą dzieci a liczbą dzieci faktycznie posiadaną [2]. 

Na plany rodzicielskie Polaków wpływa wiele czynników, spośród których bardzo istotny jest wpływ rodziny i jej oczekiwania.

Obserwowane są różnice w poziomie dzietności związane z rolą spełnianą przez dzieci w różnych środowiskach, np. w środowiskach miejskich i wiejskich. Liczba posiadanych dzieci związana jest także z poziomem dostępności poradnictwa antykoncepcyjnego, wiedzą na temat metod planowania rodziny czy dostęp do specjalistów. Na liczbę posiadanych dzieci wpływają wreszcie indywidualne preferencje partnerów, dostęp do opieki przedszkolnej, sytuacja na rynku pracy, oczekiwana przez rodziców sytuacja lokalowa i materialna [3]. W celu świadomego spełnienia planów prokreacyjnych potrzebne są skuteczne metody antykoncepcyjne i powszechna wiedza o nich, co pozwala zaplanować liczbę dzieci oraz czas ich narodzin. 

W Europie i Stanach Zjednoczonych 17–50% ciąż jest nieplanowanych, oczywiście nie wszystkie przypadki wiążą się z brakiem stosowania antykoncepcji. W 60% niepożądanych ciąż kobiety deklarują, że stosowały antykoncepcję bądź szeroko pojmowane metody planowania rodziny w momencie zapłodnienia. W większości w nieplanowaną ciążę zachodzą nastolatki, kobiety, które mają przeciwwskazania medyczne do niektórych form antykoncepcji, kobiety wchodzące w okres okołomenopauzalny (często przekonane, że z powodu wieku nie są już zdolne zajść w ciążę). Połowa tych przypadków kończy się przerwaniem ciąży. Dodatkowo zabiegi aborcyjne przeprowadzane nielegalnie mogą odbywać się w złych warunkach i bez odpowiedniej opieki medycznej, a i bez tego niosą za sobą olbrzymie ryzyko powikłań. W ciągu 5 lat, między 2000 a 2005 r., z powodu powikłań poaborcyjnych zmarło na świecie ok. 700 tysięcy kobiet [4].

W przypadkach, w których kobiety deklarujące kontrolę płodności zachodzą w nieplanowaną ciążę, najczęściej wynika to z błędów w dawkowaniu i pomijania ogólnych zasad stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych. W zależności od badań 50–70% ko-
biet stosujących doustne tabletki antykoncepcyjne przyznaje się do pominięcia jednej tabletki, a 22% zapomina o przyjęciu większej liczby tabletek z miesięcznego opakowania. W przypadku plastrów antykoncepcyjnych do błędów podczas ich stosowania przyznaje się nieco ponad 30% kobiet, a w przypadku pierścienia dopochwowego ponad 22%. W grupie pacjentek stosujących antykoncepcję hormonalną wskutek błędów w dawkowaniu dochodzi często do konieczności dodatkowego zastosowania antykoncepcji awaryjnej. Taką konieczność deklaruje 14% badanych kobiet przyjmujących doustne tabletki antykoncepcyjne, 11% użytkowniczek plastrów i 6% pacjentek stosujących pierścień dopochwowy [4]. Przedstawione wyniki wskazują na konieczność prowadzenia w ramach poradnictwa antykoncepcyjnego nie tylko elementów związanych z wyborem najodpowiedniejszych metod antykoncepcji, poradnictwo dotyczyć powinno w równym stopniu zasad przyjmowania oraz konsekwencji błędów w dawkowaniu oraz o możliwości zastosowania dodatkowo antykoncepcji awaryjnej. 

Bezsprzeczny związek braku dostępności i braku wiedzy na temat skutecznej antykoncepcji ze wzrostem liczby aborcji można było obserwować w Polsce w okresie między II Wojną Światową a 1989 r. W tym okresie najczęściej stosowano mało skuteczne metody kontroli płodności (kalendarzyk małżeński, stosunek przerywany) lub w ogóle nie stosowano zapobiegania ciąży – w wyniku takiej sytuacji jednocześnie wzrastała liczba nieplanowanych ciąż oraz liczba zabiegów aborcyjnych (do których prawo podchodziło liberalnie). Podobną sytuację obserwowano w całej Europie Środkowo-Wschodniej, co odbiegało od sytuacji obserwowanej w Europie Zachodniej. Na taki stan rzeczy złożyło się obniżenie wieku inicjacji seksualnej, niedostateczna edukacja oraz brak dostępu do skutecznej antykoncepcji [5].

W 1993 r. wprowadzono ustawę o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, która ograniczała przypadki, w których zgodnie z prawem można przerwać ciążę [6]. W związku z obowiązywaniem nowej ustawy nie zanotowano jednak wzrostu dzietności, rozwojowi jednak uległo podziemie aborcyjne, w którym zabiegi wykonywane w niebezpiecznych warunkach, bez dostępu do szpitala w razie powikłań, narażały kobiety na utratę zdrowia i życia oraz często na zbędne cierpienie ze względu na brak dostępu do anestezjologa. Świadczy to o konieczności prowadzenia rozbudowanego i efektywnego poradnictwa antykoncepcyjnego w celu poprawy wiedzy Polaków na temat możliwości planowania rodziny, co z kolei może przełożyć się na zmniejszenie liczby wykonywanych aborcji [5]. 

Liczba legalnych aborcji przeprowadzonych w Polsce wg oficjalnych danych Ministerstwa Zdrowia w 2014 r. wyniosła 977. W tym samym czasie NFZ podaje refundację 1812 zabiegów przerwania ciąży. Zanotowano czterokrotny wzrost liczby aborcji od 2002 r. Wzrost liczby zabiegów przerywania ciąż miał związek ze zwiększoną częstością wykrywania wad letalnych podczas badań prenatalnych. W 2002 r. odnotowano 159 aborcji (82 na podstawie badań prenatalnych, 71 spowodowanych zagrożeniem życia lub zdrowia matki, 6 będących wynikiem czynu zabronionego). Odpowiednio w 2011 r. na 669 aborcji 620 wykonano z powodu złych wyników badań prenatalnych 
i 49 z powodu zagrożenia zdrowia czy życia matki. Pomimo braku oficjalnych wyników Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny szacuje roczną liczbę aborcji jako 100 tys. [5]. 

Polacy wykazują coraz większe zainteresowanie skutecznymi metodami antykoncepcyjnymi, świadomym planowaniem rodziny oraz mają dostęp do większości metod antykoncepcji. Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych zobowiązuje właścicieli aptek do posiadania na stanie produktów leczniczych (antykoncepcji hormonalnej) w ilości i asortymencie niezbędnym do zaspokojenia potrzeb [7]. Dostęp do antykoncepcji ze względu na wiek ograniczony jest przez obowiązujące od kwietnia 2015 r. rozporządzenie Ministra Zdrowia stanowiące, że hormonalne środki antykoncepcyjne do stosowania wewnętrznego, mające kategorię dostępności OTC, wydaje się bez recepty osobie, która ukończyła 15. rok życia [2]. Dodatkowo na trudną sytuację osób młodych składają się możliwości wystawienia recepty na antykoncepcję hormonalną pacjentce poniżej 18. roku życia zgodnie z prawem polskim, jeżeli nie zgłosi się na wizytę ginekologiczną w towarzystwie rodziców lub prawnego opiekuna. Pacjentka taka nie może skorzystać z wizyty, porady ani uzyskać rzeczowej informacji od ginekologa, jeżeli zgłosi się bez opiekuna prawnego. Wynika to z zapisów ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, w której określony został sposób uzyskiwania zgody w przypadku pacjenta małoletniego [9]. 

W doborze antykoncepcji niezwykle istotny jest tak zwany profil hormonalny pacjentki. Należy uwzględnić wiek, wykształcenie, stosowane dotychczas metody antykoncepcji, zdolność samodyscypliny w przyjmowaniu środków antykoncepcyjnych, doświadczenie, profil aktywności seksualnej, występujące wcześniej działania niepożądane środków antykoncepcyjnych. 

 

Jednocześnie badania Instytutu Badań Edukacyjnych (IBE) wykazały, że odsetek rozpoczęcia współżycia seksualnego przez uzyskaniem pełnoletności wynosił w 2015 r. 53% w przypadku chłopców i 48% w przypadku dziewcząt [10]. Wyniki badań potwierdzające obniżający się wiek inicjacji seksualnej jednoznacznie wskazują przede wszystkim na potrzeby w zakresie edukacji seksualnej młodzieży, ale również szczegółowo – na potrzebę edukacji w zakresie antykoncepcji oraz potrzebę dostępu do antykoncepcji. 

Wiedza na temat antykoncepcji

W Polsce wiedza na temat antykoncepcji jest zdecydowanie niewystarczająca. Niepokojący jest fakt podejmowania decyzji o wyborze metody antykoncepcyjnej po rozpoczęciu współżycia, podczas gdy pierwsze stosunki są często niezabezpieczone. Prowadzone w szkołach zajęcia dotyczące seksualności człowieka są nieefektywne. Mają one za zadanie nie tylko przedstawić młodym ludziom metody skutecznej antykoncepcji, lecz także wpłynąć na prawidłowy model doboru partnera, zasady budowania szczęśliwej rodziny, budowanie odpowiedniej postawy rodzicielskiej. 

Wyniki badań prowadzonych wśród polskich nastolatków wskazują na niską wiedzę zarówno w zakresie fizjologii, jak i antykoncepcji. Ponad 33% badanych uważało stosunek przerywany za skuteczną metodę antykoncepcyjną. Warto zaznaczyć, że grupa poddana badaniu uczestniczyła w prowadzonych w szkole zajęciach z wiedzy o seksualności człowieka [10]. 

Stosowane metody antykoncepcji

Wyniki polskich badań wskazują, że większość Polaków w wieku reprodukcyjnym decyduje się na stosowanie antykoncepcji (72% w przebadanej grupie 2500 osób). Największą część użytkowników stanowią osoby niemające dzieci (80%), osoby żyjące samotnie (80%), badani od 18. do 24. roku życia (80%), badani stanu wolnego (80%), osoby deklarujące brak przynależności do religii katolickiej (80%), osoby niebędące obecnie w związku (80%) oraz badani, którzy nigdy nie byli w stałym związku (90%). Najpopularniejszą metodą zapobiegania ciąży są wśród Polaków prezerwatywy (66%), tabletki antykoncepcyjne (30%), stosunek przerywany (21%) oraz naturalne metody planowania rodziny (13%). Tylko nieliczni ankietowani korzystali z plastrów antykoncepcyjnych, krążków dopochwowych, tabletek po stosunku, wkładek wewnątrzmacicznych, iniekcji hormonalnych, globulek i żeli (rozkład procentowy rodzaju środka antykoncepcyjnego daje sumę większą niż 100% ze względu na częste stosowanie przez respondentów kilku metod antykoncepcji) [5].

Stosowanie prezerwatywy jest najczęstszą metodą antykoncepcji wśród osób w wieku 15–18 lat (91%) i 18–24 lata (77%). Prezerwatywy często stosują osoby stanu wolnego (78%), niepozostające obecnie w stałym związku (84%) lub nigdy niebędące w stałym związku (89%). Równie często stosowanie prezerwatyw deklarują osoby planujące posiadanie dzieci (73%), jak osoby nieposiadające dzieci (78%). Wśród osób stosujących tabletki antykoncepcyjne dominują osoby w wieku 25–29 lat (35%), osoby pozostające w stałym związku pozamałżeńskim (37%), osoby niewierzące (47%) oraz osoby planujące posiadanie dzieci (32%) [5].

Decyzje dorosłych Polaków dotyczące antykoncepcji często podejmowane są pod wpływem nauk Kościoła Katolickiego, zgodnie z którego doktryną stosunek seksualny jest aktem służącym prokreacji, a stosowanie antykoncepcji uważane jest za grzech. Dozwolona jest tu regulacja urodzeń na podstawie kalendarzyka małżeńskiego, metody objawowo-termicznej i abstynencji seksualnej. Naturalne metody planowania rodziny są najpopularniejsze wśród ankietowanych w wieku 40–49 lat (17%), posiadających dzieci w wieku do lat 18 (15%), praktykujących katolików (28%), osób pozostających w związku małżeńskim (16%) lub innym stałym związku (14%). Największy odsetek osób podających stosunek przerywany jako stosowaną metodę antykoncepcji występuje w grupie osób pozostających obecnie w związku (22%) oraz osób wierzących i nieregularnie praktykujących (25%) [5].

W badaniach przeprowadzonych w 2011 r. w stosunku do badań z 2005 r. widoczny jest wyraźny wzrost liczby respondentów stosujących prezerwatywy, tabletki antykoncepcyjne, plastry, wkładki wewnątrzmaciczne, iniekcje hormonalne oraz krążki dopochwowe. Częstość stosowania naturalnych metod planowania rodziny wydaje się stabilna. Wskazuje to na częstsze stosowanie pewniejszych metod antykoncepcyjnych przez Polaków, jednak wzrosła również liczba ankietowanych podających stosunek przerywany jako stosowaną metodę zapobiegania zajścia w ciążę [5]. 

Niepokojący jest fakt niewielkiej zmiany struktury stosowanych metod antykoncepcyjnych wśród młodzieży przedstawionych na wykresie 1. Wyniki badań przeprowadzonych w 2004 r. wśród osób w wieku 17–19 lat wskazały, że podczas ostatniego stosunku 56% z nich użyło prezerwatywy, 16% tabletek antykoncepcyjnych, 5% globulek, żelu i kremu plemnikobójczego, 3% krążka dopochwowego, a 2% wkładki wewnątrzmacicznej. Z kolei 22% nastolatków jako stosowaną metodę antykoncepcyjną wymieniło stosunek przerywany, a 13% naturalne metody planowania rodziny (kalendarzyk małżeński, metodę objawowo-termiczną).

W badaniach Instytutu Badań Edukacyjnych z 2015 r. 65% badanych podało użycie prezerwatywy podczas ostatniego stosunku, 17% tabletek antykoncepcyjnych, a 11% naturalnych metod planowania rodziny. Dobrą informacją jest spadek do 12% respondentów podających stosunek przerywany jako metodę antykoncepcji [10].

Do podstawowych konsekwencji nieplanowanej ciąży wśród młodzieży zalicza się przerwanie edukacji przez młodą matkę (uniemożliwiające lub znacznie ograniczające jej późniejsze możliwości pracy zarobkowej oraz utrzymania rodziny), brak przygotowania pacjentki do ciąży pod względem medycznym, brak możliwości stworzenia i utrzymania pełnej rodziny ze względu na niedojrzałość, niedopasowanie partnerów lub ich zbyt młody wiek.

Ciekawe jest, że mimo stosowania mało skutecznych metod antykoncepcji oraz niskiego poziomu edukacji seksualnej wśród nastolatków i posiadania wiedzy na temat życia seksualnego człowieka i prokreacji o zdecydowanie niskiej jakości zanotowano spadek liczby wczesnego macierzyństwa (wiek matki w chwili porodu poniżej 19. roku życia) z 20 606 w 2004 r. (5% wszystkich urodzeń) do 14 492 w 2013 r. (4% wszystkich urodzeń) [5].

W pracy „CHOICE (Contraceptive Health Research Of Informed Choice Experience) – edukacyjny program badawczy dla kobiet planujących stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej w Polsce” przeanalizowano odczucia, stan wiedzy i decyzje o wyborze metod planowania rodziny przed zastosowaniem i po zastosowaniu u pacjentek poradnictwa antykoncepcyjnego. Przed rozmową 59% badanych kobiet skłaniało się do wyboru doustnych tabletek antykoncepcyjnych, 22% wybrałoby plastry antykoncepcyjne, a jedynie 6% ankietowanych wykazywało się wiedzą na temat wewnątrzmacicznych systemów hormonalnych.

 

Wśród badanych kobiet co 10. nie miała preferencji odnośnie do wyboru metody antykoncepcyjnej. Wybór niehormonalnej metody planowania rodziny deklarowało 3% ankietowanych. Po przedstawieniu pacjentkom wad i zalet płynących ze stosowania doustnych tabletek antykoncepcyjnych i plastrów antykoncepcyjnych oraz dostępnych na Polskim rynku środków służących planowaniu poczęć liczba pacjentek wybierających te metody zmalała o 7% w każdej grupie. Zanotowano wzrost o 19% liczby pacjentek zainteresowanych zastosowaniem dopochwowego hormonalnego pierścienia antykoncepcyjnego. Liczba pacjentek niezdecydowanych co do wyboru odpowiedniej dla siebie metody antykoncepcji zmalała o 6%. Niezwykle istotnym wynikiem potwierdzającym ogromną przydatność poradnictwa antykoncepcyjnego jest ten wskazujący, że po konsultacji lekarskiej 92% kobiet było zainteresowanych ulotkami informacyjnymi dotyczącymi metod antykoncepcji hormonalnej [4].

Poradnictwo antykoncepcyjne w Polsce

Wskazane wyniki badań potwierdzają konieczność organizacji i prowadzenia skutecznego poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce ze względu na często zgłaszany fakt obawy przed nieplanowaną ciążą, niski odsetek stosowania efektywnych metod antykoncepcji przy jednoczesnym częstym stosowaniu metod mało skutecznych, niski poziom wiedzy na temat życia seksualnego, cyklu miesięcznego kobiety i możliwości planowania rodziny.

Dobrze zorganizowane i sprawnie działające poradnictwo antykoncepcyjne pomoże zmniejszyć odsetek nieplanowanych ciąż i ich konsekwencji, w tym zabiegów przerywania ciąży wykonywanych nielegalnie w warunkach niezabezpieczających zdrowia i życia kobiet lub tak zwanej „turystyki aborcyjnej”. Posiadanie wiedzy na temat życia seksualnego człowieka i dobrze zorganizowane poradnictwo antykoncepcyjne pozwala ograniczyć również liczbę chorób przenoszonych drogą płciową oraz przyspieszyć zgłaszanie się pacjentów dotkniętych tymi chorobami do lekarza i podjęcie skutecznego leczenia. Redukuje to liczbę zarażonych osób oraz pozwala na skrócenie czasu leczenia. 

Poradnictwo antykoncepcyjne ma na celu pomoc pacjentom w doborze odpowiednio dopasowanej do potrzeb metody planowania rodziny oraz uświadomić, jak istotne jest przestrzeganie regularności w jej stosowaniu [4]. Na poradnictwo antykoncepcyjne w Polsce składa się:

  • wiedza przekazana przez rodziców,
  • zajęcia z wiedzy o seksualności człowieka prowadzone w szkole,
  • nauki przedmałżeńskie prowadzone przez Kościół Katolicki,
  • porada udzielana przez ginekologa w ramach wizyty.

Początkiem na drodze do wiedzy dotyczącej antykoncepcji powinni być rodzice i nauczyciele. Fakt ten jest niezwykle istotny ze względu na wczesne rozpoczynanie aktywności seksualnej, często przed osiągnięciem pełnoletności, czyli w czasie, gdy samodzielna wizyta w gabinecie ginekologicznym nie jest możliwa. Wiedza o możliwości i konieczności stosowania antykoncepcji powinna zostać przekazana dziecku przed rozpoczęciem współżycia. 

Problemem zauważalnym w Polsce jest niski poziom wiedzy w zakresie poradnictwa antykoncepcyjnego prezentowany przez rodziców, w związku z czym praktycznie niemożliwe staje się przekazanie dziecku rzetelnych informacji. Niezwykle częsta jest również opinia, że dziecko jest za młode na rozpoczęcie współżycia seksualnego, że w razie potrzeby samo poprosi o pomoc rodziców oraz wytwarzanie atmosfery wstydu wokół życia seksualnego. Jest to postępowanie niewłaściwe. Rolą rodzica jest rozpoczęcie przekazywania dziecku wiedzy o życiu seksualnym człowieka, prezentowanie wzorca prawidłowo funkcjonującej rodziny, udzielanie porad przy doborze partnera, przekazanie informacji o celowości stosowania antykoncepcji i szerokim spektrum wyboru metod planowania rodziny. Istotne jest zaproponowanie dziecku pomocy przy wyborze metody antykoncepcji, towarzystwa podczas wizyty u ginekologa oraz zaoferowanie wszelkiej pomocy w razie problemów i pytań.

Konieczne jest również wykształcenie na wysokim poziomie kadry nauczycielskiej prowadzącej w szkołach zajęcia obejmujące wiedzę o seksualności człowieka. Nauczyciel musi być w stanie wytłumaczyć młodemu człowiekowi, na czym polega cykl miesięczny kobiety, stosunek seksualny oraz zapłodnienie. Nie powinno się pomijać szczególnie istotnego tematu chorób przenoszonych drogą płciową. Ważnym etapem jest również przekazanie młodzieży podstawowej wiedzy na temat dostępnych w Polsce metod planowania rodziny. Nauczyciel prowadzący zajęcia z wychowania do życia w rodzinie powinien być wolny od przekonania, że antykoncepcja jest grzechem, powinien wzbudzać zaufanie i ofiarować uczniom możliwość dodatkowej konsultacji poza forum klasy. 

Kolejnym etapem poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce są nauki przedmałżeńskie prowadzone dla osób chcących zawrzeć małżeństwo w Kościele Katolickim. Jak już wspomniano, doktryna Kościoła traktuje stosunek seksualny jako akt służący wyłącznie prokreacji. Współżycie niezakładające możliwości spłodzenia potomstwa, jak również współżycie poza związkiem małżeńskim uznawane jest za grzech. Kościół dopuszcza naturalne metody planowania rodziny (kalendarzyk małżeński, metoda objawowo-termiczna, abstynencja seksualna). Powoduje to olbrzymią rozterkę wśród osób wierzących – z jednej strony pragną oni postępować zgodnie z nauką Kościoła, z drugiej jednak rośnie świadomość społeczeństwa, że proponowane metody antykoncepcyjne nie są wystarczająco skuteczne. 
Istotną rolą lekarza ginekologa jest pomoc pacjentce w wyborze odpowiedniego dla niej środka antykoncepcyjnego. Potrzebna jest wnikliwa dyskusja uwzględniająca przeciwwskazania medyczne, wywiad rodzinny, oczekiwania pacjentki i jej zdolność do regularnego stosowania środka antykoncepcyjnego. Niezbędne jest przeprowadzenie pełnego badania ginekologicznego. 

Wiele spośród kobiet rozpoczynających stosowanie antykoncepcji nie jest zadowolona z zaproponowanej przez lekarza metody kontroli poczęć. Niestety wciąż zdarza się, że personel medyczny nie ma wyczerpującej wiedzy i doświadczenia w doborze oraz nadzorze nad antykoncepcją u kobiet obciążonych wywiadem chorobowym [11]. 

W doborze antykoncepcji niezwykle istotny jest tak zwany profil hormonalny pacjentki. Należy uwzględnić wiek, wykształcenie, stosowane dotychczas metody antykoncepcji, zdolność samodyscypliny w przyjmowaniu środków antykoncepcyjnych, doświadczenie, profil aktywności seksualnej, występujące wcześniej działania niepożądane środków antykoncepcyjnych. Kluczowe znaczenie mają plany prokreacyjne pacjentki i oddalenie w czasie planowanej ciąży, jej relacje z partnerem, status socjoekonomiczny, przekonania kulturowe i religijne, dostępność metody, poziom akceptowalnego ryzyka niepowodzenia antykoncepcji. Istotny jest czas potrzebny na pełen powrót płodności po zaprzestaniu stosowania metody antykoncepcyjnej, ocena stanu zdrowia pacjentki i dobranie metody antykoncepcyjnej pod kątem maksymalizacji korzyści i minimalizacji ryzyka płynącego z jej stosowania. Nie wolno zapominać o tym, że antykoncepcja nie może negatywnie wpływać na popęd seksualny i postrzeganie własnej atrakcyjności [4].

Zalecając pacjentce wybór danej metody planowania rodziny, należy pamiętać o tym, że metoda odpowiednia dla jednej pacjentki może okazać się nieskuteczna, nieakceptowalna lub niezalecana ze względów medycznych dla innej.

Rosenberg i Waughn w swoich badania donoszą, że możliwość stosowania antykoncepcji hormonalnej zgodnie z zalecanym dawkowaniem jest uzależnione od wyczerpującej porady medycznej udzielonej przez lekarza podczas pierwszej wizyty antykoncepcyjnej, co potwierdza konieczność odpowiedniego rozwinięcia poradnictwa antykoncepcyjnego [4].

Regulacje prawne dotyczące poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce

Sposób organizacji poradnictwa antykoncepcyjnego w Polsce oraz instytucje za nie odpowiedzialne określają odpowiednie ustawy i rozporządzenia prawa polskiego.

Zgodnie z ustawą o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 7 stycznia 1993 r. oraz zmianami tej ustawy i niektórych innych ustaw z 30 sierpnia 1996 r. obywatele Rzeczypospolitej mają prawo do odpowiedzialnego podejmowania decyzji o posiadaniu dzieci oraz do dostępu do informacji, poradnictwa, edukacji i środków umożliwiających korzystanie z tego prawa. Obowiązek zapewnienia obywatelom swobodnego dostępu do metod i środków służących świadomej prokreacji spoczywa na organach administracji rządowej i samorządu terytorialnego. Zakres, formy oraz tryb udzielania pomocy określa rozporządzenie Rady Ministrów. Odpowiedzialność za edukację seksualną obywateli, w tym również szerzenie wiedzy dotyczącej metod i środków świadomej prokreacji, ustawa nakłada również na szkolnictwo w ramach wprowadzenia do programu nauczania wiedzy o życiu seksualnym człowieka. Sposób nauczania szkolnego i zakres treści przekazywanych uczniom w ramach wiedzy o życiu seksualnym człowieka ustala Minister Edukacji Narodowej wspólnie z Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznej za pośrednictwem rozporządzenia. Minister jest również odpowiedzialny za wprowadzenie odpowiedniej tematyki do systemu dokształcania nauczycieli, umożliwiając im zdobywanie wiedzy potrzebnej do prowadzenia zajęć z wiedzy o seksualności człowieka [6, 12]. 

Ceny preparatów antykoncepcyjnych określa ustawa o zasadach odpłatności za leki i artykuły sanitarne. Odpłatność za środki antykoncepcyjne jest ustalana przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Lekarskiej i Naczelnej Rady Aptekarskiej w drodze rozporządzenia. Ustala on listę leków refundowanych podlegających odpłatności na poziomie 30% i 50% oraz listę leków pełnopłatnych [13].

Zgodnie z polskim prawem farmaceutycznym produkty lecznicze stosowane w antykoncepcji są wydawane z przepisu lekarza. Jedna recepta pozwala na przepisanie ilości środka antykoncepcyjnego wystarczającej na 180 dni stosowania. Jednorazowo lekarz ma możliwość wystawienia do 12 recept na następujące po sobie okresy stosowania umożliwiających zażywanie leku przez 360 dni. Pielęgniarka lub położna może wystawić dla jednego pacjenta receptę umożliwiającą przez 60 dni kontynuację stosowania leku zaleconego przez lekarza bądź do 4 recept umożliwiających stosowanie tego leku przez 120 dni [14].

Zakończenie

W Polsce istnieje potrzeba stworzenia poradnictwa antykoncepcyjnego dobrze zorganizowanego, prężnie działającego i szeroko dostępnego. Celowe wydaje się tworzenie ośrodków kompleksowo udzielających porad. Wskazane jest zatrudnienie w takich ośrodkach zarówno pedagogów, ginekologów, psychologów jak i seksuologów. Muszą być to osoby odpowiednio przeszkolone, posiadające pełną wiedzę z zakresu seksualności człowieka i metod planowania rodziny. Celowe jest stworzenie ośrodków prowadzących kursy doskonalące dla osób udzielających porad antykoncepcyjnych.

Piśmiennictwo

  1. Bancroft J. Seksualność człowieka. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2011.
  2. CBOS. Potrzeby prokreacyjne oraz preferowany i realizowany model rodziny. Komunikat z badań, BS/61/2012. Dostępne na: //cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_061_12.PDF (dostęp: 30.01.2018).
  3. Sobotka T. The diverse faces of the Second Demographic Transition in Europe. Demographic Research 2007; 19 (8): 171–224.
  4. Tomaszewski J., Paszkowski T., Dębski R. i wsp. CHOICE (Contraceptive Health Research Of Informed Choice Experience) – edukacyjny program badawczy dla kobiet planujących stosowanie złożonej antykoncepcji hormonalnej w Polsce. Ginekol Pol 2012; 83: 417–423.
  5. Izdebski Z., Wąż K. Plany prokreacyjne i stosowanie antykoncepcji przez Polaków w wieku reprodukcyjnym. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 2017; 15 (2): 126–134.
  6. Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z dnia 7 stycznia 1993 roku (Dz. U. Nr. 17, poz. 78).
  7. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. 04 210.2135).
  8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 kwietnia 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wydawania z apteki produktów leczniczych i wyrobów medycznych. Poz. 477.
  9. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. 1997 Nr 28, poz. 152).
  10. Opinie i oczekiwania młodych dorosłych (osiemnastolatków) oraz rodziców dzieci w wieku szkolnym wobec edukacji dotyczącej rozwoju psychoseksualnego i seksualności. Raport z badania. Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2015.
  11. Adewuyi A., Ajaegbu H., Ayoola G. i wsp. Nigeria: The Family Planning Situation Analysis Study. Population Council 1992; 2: 1–28.
  12. Ustawa o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw z dnia 30 sierpnia 1996 roku (Dz. U. 96 139 646).
  13. Ustawa z dnia 27 września 1991 roku o zasadach odpłatności za leki i artykuły sanitarne (Dz. U. Nr 94, poz. 422).
  14. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. 2001 Nr 126, poz. 1381).

Przypisy