Dołącz do czytelników
Brak wyników

Obraz przebiegu i dynamiki okresu okołomenopauzalnego w populacji kobiet uzależnionych od alkoholu

Artykuł | 29 czerwca 2018 | NR 38
263

Okres menopauzalny zapoczątkowuje czas licznych zmian w dotychczasowym funkcjonowaniu biopsychospołecznym kobiety. Wygasanie czynności hormonalnej jajników skutkuje występowaniem zaburzeń o charakterze metabolicznym, a także wzrostem zachorowalności na choroby zagrażające życiu. Menopauzie towarzyszą specyficzne objawy, których zarówno rodzaj, jak i nasilenie różnią się osobniczo. W dużej mierze są zależne od wartości stężenia hormonów płciowych, stanu psychofizycznego oraz społecznego kobiety. Dotychczas nie zbadano przebiegu okresu menopauzalnego wśród kobiet uzależnionych od alkoholu, tymczasem jest to niezbędne, by uzyskać wiedzę i tym samym wdrożyć odpowiednią pomoc specjalistyczną.

Menopauza

Pojęcie menopauzy wprowadzone w Polsce po raz pierwszy w pracy Stołyhwowej w 1938 r. oznacza wystąpienie ostatniego krwawienia miesiączkowego, po którym przez okres kolejnych 12 miesięcy nie występuje miesiączka oraz nie zdiagnozowano innych patologicznych przyczyn jej braku. Średni wiek wystąpienia menopauzy naturalnej w populacji polskiej wynosi 51,25 roku [1]. 

W ginekologii wyróżnia się także pojęcie sztucznej menopauzy. Występuje ona u kobiet, u których powodem zakończenia miesiączkowania było następcze operacyjne usunięcie mięśnia macicy [1].

Wiek, w którym nastąpiła menopauza, ma istotne znaczenie dla zdrowia i życia kobiety. W populacji kobiet młodszych jej wystąpienie stanowi początek szybszego starzenia się organizmu oraz wiąże się ze zwiększeniem ryzyka zachorowalności na choroby sercowo-naczyniowe i osteoporozę, a także wyższym ryzykiem wystąpienia udaru mózgu. Podobnie menopauza w wieku starszym zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia chorób nowotworowych, w szczególności raka piersi lub raka endometrium [2]. Wiek wystąpienia menopauzy naturalnej pozostaje nie tyle wskaźnikiem procesu starzenia się, co przede wszystkim wykładnikiem zdrowia populacji kobiet [2, 3].

Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization – WHO) dokonała umownego podziału okresu menopauzalnego w życiu kobiety. Wyróżnia się:

  • premenopauzę – okres przed wystąpieniem menopauzy, który charakteryzuje się pojawianiem się cykli miesiączkowych w sposób rytmiczny,
  • perimenopauzę – okres, który bezpośrednio poprzedza menopauzę, w którym jednocześnie zauważa się wydłużanie cykli menstruacyjnych, ich nieregularność, a następnie koniec krwawień miesiączkowych; czas, który upłynął od ostatniej miesiączki, nie przekracza 12 miesięcy,
  • postmenopauzę – okres mający swój początek po wystąpieniu ostatniej miesiączki, gdy jajniki ostatecznie zaprzestają pracy produkcji komórek jajowych [1, 4, 5].

Terminologia premenopauzy w ostatnich latach została zmodyfikowana przez system STRAW (Stages of Reproductive Aging Workshop) w którym za okres przejścia menopauzalnego uznaje się 2 lata poprzedzające wystąpienie menopauzy. Według nowego podziału okres przejścia menopauzalnego dzieli się na wczesny, w którym zauważa się zmienność długości cykli powyżej 7 dni, oraz na późny, kiedy to klinicznie odnotowuje się wypadanie co najmniej 2 cykli, po czym występuje brak miesiączki przez 60 dni. Nomenklatura systemu STRAW odbiega od terminologii zaproponowanej przez WHO, ponieważ okresy premenopauzy, perimenopauzy, przejścia menopauzalnego, jak również okresu klimakterium wzajemnie się nakładają [1, 6].

Dolegliwości i schorzenia okresu menopauzalnego

Menopauzie towarzyszą specyficzne objawy, których zarówno rodzaj, jak i nasilenie różnią się osobniczo. W dużej mierze są zależne od wartości stężenia hormonów płciowych, stanu psychofizycznego oraz społecznego kobiety [7]. Na świecie dokonano obiektywizacji objawów wypadowych tego okresu poprzez wprowadzenie indeksów menopauzalnych obejmujących niżej wymienione domeny:

  • psychologiczna (uczucie lęku, drażliwość, nastrój depresyjny, wyczerpanie umysłowe i fizyczne),
  • somatyczno-wegetatywna (uderzenia gorąca, pocenie się, kłopoty z sercem, problemy ze snem, dyskomfort związany z mięśniami i stawami),
  • układu moczowo-płciowego (problemy z pęcherzem moczowym, zaburzenia w funkcjonowaniu seksualnym, suchość pochwy) [8].

Alkoholizm

Według Jelinka alkoholizm to każde spożywanie alkoholu powodujące niekorzystne działanie zarówno w stosunku do osoby pijącej, jak i społeczeństwa. Definicja WHO podaje, że jest to stan zmian psychotycznych i zwykle somatycznych, spowodowanych spożywaniem substancji alkoholowych. Przyjęty stan charakteryzuje się behawioralnymi reakcjami w połączeniu z szeregiem innych, które najczęściej obejmują skłonność do używania alkoholu w sposób stały lub okresowy w celu doznania efektów o podłożu psychicznym oraz w celu poprawy ogólnego samopoczucia. Związane z używaniem alkoholu zaburzenia psychiczne i behawioralne sklasyfikowano w ICD-10 jako zaburzenia psychiczne i inne spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych [9].

Alkohol a układ endokrynny kobiety

Niezależnie od płci choroba alkoholowa powoduje zmiany w układzie wydzielania wewnętrznego. Spożywanie alkoholu prowadzi do powstania różnorodnych zaburzeń hormonalnych. Wpływ regularnego spożywania alkoholu na jajniki oraz ogólną gospodarkę hormonalną kobiety jest opracowany w niewielkim stopniu. Dowiedziono, że długoletni alkoholizm wpływa na powstawanie procesów zanikowych jajników oraz zahamowanie owulacji, co zmniejsza płodność i szanse na potomstwo, a jednocześnie zwiększa liczbę poronień samoistnych. Często alkoholizm powoduje bezpłodność. Spożywanie alkoholu przed okresem pokwitania może być przyczyną opóźnienia dojrzewania płciowego poprzez obniżenie stężenia hormonu wzrostu oraz hormonu luteinizującego. Zmiany hormonalne u kobiet prowadzą do maskulinizacji ujawniającej się w formie zarostu nad górną wargą oraz grubego, niskiego tembru głosu. Nadużywanie alkoholu niekorzystnie wpływa na wydzielanie hormonów tarczycy, zmniejszając stężenie trójjodotropiny, a także korę nadnerczy, gdzie obserwuje się zwiększone stężenie kortyzolu. Ponadto powoduje rozchwianie osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej. Wieloletni alkoholizm powoduje szybsze wkroczenie w okres menopauzalny [10]. 

Brakuje szczegółowych danych dotyczących wieku
wystąpienia menopauzy w grupie uzależnionych kobiet, pojawienia się objawów klimakterycznych oraz charakterystyki hormonalnej w okresie pomenopauzalnym. 

Longnecker i Tseng wskazują na brak w literaturze badań potwierdzających wpływ alkoholu na układ endokrynologiczny kobiety. Wyniki autorów ukazują niski poziom estrogenów u kobiet będących po menopauzie, co nie różni się z obrazem hormonalnym populacji kobiet wolnych od nałogu alkoholowego [11]. 

Specyfika uzależnienia kobiet od alkoholu

Kobiety zaczęto włączać do badań dotyczących alkoholizmu dopiero w latach 70. ubiegłego wieku. Wcześniej były właściwie wyłączone z badań, zarówno tych o charakterze epidemiologicznym, jak i klinicznym. Wraz z pozyskiwaniem kolejnych wyników badań wykazano, że uzależnienie kobiet znacznie różni się od uzależnienia mężczyzn. Sugerowano, że są to dwie odmienne choroby. Alkoholizm kobiet wykazuje się pewną charakterystyczną specyfiką. Mimo tego kryteria uzależnienia od szkodliwego picia alkoholu i zespołu uzależnienia od alkoholu są jednakowe dla obu płci [12].

W 2005 r. Gąsior – specjalista psychologii klinicznej, psychoterapeuta Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego – zaprezentował typy alkoholizmu u kobiet, które pokrótce omówiono poniżej.

  • Typ 1 – stwierdza się: brak obciążeń rodzinnych, podwyższony poziom niepokoju, nasilenie przedchorobowych cech lękowo-depresyjnych, nasilenie krytycyzmu, raczej dobrą ocenę sytuacji rodzinnej, materialnej i zawodowej. Dominujący motyw podejmowania leczenia stanowią ciągi alkoholowe.
  • Typ 2A – występują obciążenia rodzinne alkoholizmem, poziom odczuwanego niepokoju jest wysoki, stwierdza się znaczne nasilenie przedchorobowych cech antyspołecznych, złą sytuację rodzinną, materialną i zawodową, niski poziom krytycyzmu. Dominujące motywy podejmowania leczenia to ciągi alkoholowe oraz psychoza alkoholowa.
  • Typ 2B – występują obciążenia rodzinne alkoholizmem, poziom odczuwanego niepokoju jest niski, nasilenie przedchorobowych cech socjalnych jest umiarkowane, podobnie jak poziom krytycyzmu, sytuacja rodzinna, materialna i zawodowa jest oceniana jako zagrażająca. Dominujące powody podejmowania leczenia stanowią ciągi alkoholowe i nakaz sądowy [13].

Kobiecy model picia

Kobiecy model picia jest zdecydowanie bardziej ukryty w porównaniu z typem męskim. W dużej mierze wynika to z przypisywanej kobiecie roli matki, opiekunki i strażniczki domowego ogniska. Powszechny stereotyp dotyczący uzależnionych zaniedbujących przypisane powinności społeczne. W świetle obecnej wiedzy wiadomo, że problem alkoholizmu nie omija jednak żadnej grupy społecznej i zawodowej [13].
Istnieje wiele różnic odnoszących się do spożywania alkoholu w populacji żeńskiej i męskiej. 

Różnice biologiczne

  • kobiety mają w żołądku mniej enzymu ADH odpowiedzialnego za metabolizowanie części alkoholu przed jego całkowitym wchłonięciem (przy identycznej dawce alkoholu do wątroby kobiety dopłynie o 40% więcej alkoholu niż do wątroby mężczyzny),
  • kobiety wykazują szybszy metabolizm alkoholu w porównaniu z rozwojem dysfunkcji poalkoholowych,
  • u kobiet występuje większa ilość tkanki tłuszczowej niż wody (stężenie alkoholu będzie wyższew krwi, ponieważ alkohol rozpuszcza się w wodzie),
  • estrogeny powodują znacznie lepsze wchłanianie się alkoholu (metabolizm różny względem okresów cyklu miesiączkowego – najbardziej ryzykowny czas spożywania alkoholu to okres przed owulacją oraz druga połowa cyklu, ponadto podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej),

Różnice psychologiczne

  • kobiety najczęściej rozpoczynają picie z powodu samotności,
  • u kobiet alkoholizmowi często towarzyszą depresje, stany lękowe i zaburzenia łaknienia,
  • kobiety często nie wyrażają agresji wprost – gniew przeradza się w depresję (alkohol poprawia nastrój),
  • powodem picia przez kobiety często jest sytuacja domowa,
  • kobiety piją również z powodu traumatycznych przeżyć, wydarzeń życiowych, stresu,
  • spożywanie alkoholu powoduje u kobiet wystąpienie silnych dysfunkcji psychomotorycznych (prowadzenie samochodu), ale jednocześnie kobiety rzadziej niż mężczyźni wykazują skłonność do ryzykownych zachowań,

Różnice socjokulturowe

  • wobec kobiet istnieją odmienne wymagania etyczne i moralne,
  • następuje szybsze odrzucenie uzależnionej kobiety od społeczeństwa,
  • uzależnione kobiety szybciej wypadają z pełnionych ról społecznych,
  • u kobiet dostrzega się brak czasu na leczenie z powodu pełnionych funkcji usługowych i społecznych (brak czasu na koncentrację wyłącznie względem własnej osoby) [14, 15].

Liczne prace badawcze i analizy teoretyczne skoncentrowane na tematyce alkoholizmu u kobiet wykazały specyfikę problemów alkoholowych w tej grupie:

  • kobiety zazwyczaj w wieku późniejszym niż mężczyźni zaczynają spożywać alkohol,
  • szybciej doświadczają negatywnych skutków nadużywania alkoholu w wymiarze biologicznym, psychologicznym i społecznym,
  • występowanie alkoholizmu w rodzinie najprawdopodobniej odgrywa mniejszą rolę w etiologii jego powstawania niż w przypadku mężczyzn,
  • kobiety zgłaszają więcej problemów związanych z życiem rodzinnym, osobistym, zawodowym, zdrowiem i finansami,
  • u kobiet występuje więcej problemów psychicznych i emocjonalnych niż u mężczyzn, zwłaszcza zaburzeń lękowych i depresyjnych,
  • kobiety wykazują większe poczucie winy oraz krytycyzm wobec uzależnienia,
  • do częstych zwiastunów pojawienia się problemów alkoholowych zalicza się: nadużywanie alkoholu w wieku dorastania, zaburzenia seksualne, wykorzystywanie seksualne w dzieciństwie, przyjmowanie leków i innych substancji psychoaktywnych,
  • kobiety wykazują swoiste potrzeby fizyczne, społeczne oraz problemy psychologiczne (stąd konieczność tworzenia żeńskich programów leczenia),
  • u pijących kobiet występuje zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów sutka,
  • kobiety pijące mają szczególne predyspozycje do wystąpienia ostrych form osteoporozy,
  • alkoholizm kobiety powoduje częste występowanie anomalii rozwojowych u potomstwa,
  • kobiety pijące częściej doświadczają przemocy ze strony partnera,
  • kobiety uzależnione częściej popełniają samobójstwa,
  • kobiety uzależnione częściej są rozwiedzione (na 10 małżeństw pijących kobiet aż 9 ulega rozpadowi i przeciwnie – na 10 małżeństw pijących mężczyzn tylko 1 ulega rozpadowi) [14–16].

Specyfika terapii kobiet polega na:

  • często błędnym rozpoznaniu choroby (nerwica, depresja),
  • stosowaniu przez kobiety mechanizmów obronnych mających charakter manipulacyjny (szczególnie skierowany w terapeutów-mężczyzn),
  • preferowaniu przez chore terapii indywidualnej, by uniknąć piętnowania przez inne osoby,
  • unikaniu przez uzależnione terapeutów płci męs-
  • kiej w przypadku, gdy doświadczyły przemocy ze
  • strony mężczyzn,
  • poruszaniu tematów podczas terapii dotyczących: poczucia własnego „ja” jako matki, w relacji z mężczyzną, życiu seksualnym, poczucia wstydu, winy, problemu samooceny oraz poczucia własnej wartości [14, 17].

Założenia i cel pracy

W związku z problemem uzależnienia kobiet od alkoholu sformułowano następujące hipotezy badawcze:

  1. Kobiety uzależnione od alkoholu (obecnie niepijące) szybciej wkraczają w okres menopauzalny niż populacja kobiet wolna od nałogu.
  2. Długość czasu nadużywania alkoholu (pomimo utrzymywanej abstynencji) wpływa na progresję odczuwanych objawów menopauzalnych.

W pracy dokonano analizy wpływu alkoholizmu na wiek wystąpienia ostatniej miesiączki oraz dynamiki i charakteru okresu okołomenopauzalnego.

Celem niniejszego projektu badawczego była ocena przebiegu i dynamiki okresu okołomenopauzalnego wśród populacji kobiet uzależnionych od alkoholu obecnie utrzymujących abstynencję. 

Materiał i metody 

Materiał

Badaniem o charakterze prospektywnym objęto populację 97 kobiet w przedziale wiekowym od 40. do 60. roku życia z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu, niepijących, zamieszkujących teren województwa śląskiego.

Badana grupa kobiet była zrzeszona w śląskich stowarzyszeniach dla osób uzależnionych.

Badania przeprowadzono w okresie od 1 marca do 30 maja 2015 r.

Grupa badana 

Ostatecznie do badań zakwalifikowano 97 kobiet. Pozostałe 45 ankietowanych nie spełniało kryteriów włączenia do badań (wiek < 40. roku życia), a kolejne 20 respondentek dostarczyło niekompletnie wypełnione ankiety.

Kryteria włączenia stanowiły:

  • rozpoznanie uzależnienia od alkoholu (przez specjalistę),
  • wiek od 40. do 60. roku życia,
  • niepicie – abstynencję utrzymująca się od minimum roku,
  • aktywność seksualna,
  • niezażywanie leków przeciwlękowych,
  • niezażywanie leków redukujących spożywanie alkoholu,
  • niestosowanie terapii hormonalnej, w tym antykoncepcji i hormonalnej terapii menopauzalnej,
  • zachowanie narządu rodnego,
  • uczestnictwo w zajęciach klubów, stowarzyszeń, poradni samopomocowych dla osób uzależnionych od alkoholu,
  • świadoma zgoda na udział w badaniu
  • kompletne wypełnienie ankiety.

Kryteria wyłączenia obejmowały:

  • brak rozpoznania uzależnienia od alkoholu (przez specjalistę),
  • wiek < 40. lub > 60. roku życia,
  • picie alkoholu,
  • brak aktywności seksualnej,
  • zażywanie w okresie prowadzenia badania leków przeciwlękowych,
  • zażywanie w okresie prowadzenia badania leków r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Położnictwa i Ginekologii"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy