Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dzieci wykorzystywane seksualnie jako problem w praktyce ginekologicznej (z uwzględnieniem problemów psychosocjalnych, prawnych, seksuologicznych i etycznych) – część 2

Artykuł | 26 lipca 2018 | NR 33
0 776

Na podstawie zdobytych doświadczeń w pracy z dziećmi, wobec których stosowano przemoc seksualną, ułożono czteropoziomową klasyfikację objawów przemocy seksualnej, przedstawioną w niniejszej pracy.

Na podstawie zdobytych doświadczeń w pracy z dziećmi, wobec których stosowano przemoc seksualną, ułożono czteropoziomową klasyfikację objawów przemocy seksualnej:

POLECAMY

  • I poziom – bezpośrednia komunikacja – dziecko mówi o swoich przeżyciach, potrafi to pokazać na sobie; może to potwierdzać zauważalna cecha na ciele, np. krwiak, zasinienie, plama nasienia,
  • II poziom – komunikaty pośrednie – dziecko przeżywa lęk, napięcie, podejmuje zabawy o treści erotycznej, nietypowo reaguje na bodźce erotyczne,
  • III poziom – ostre urazowe objawy – dziecko cierpi na zaburzenia snu, moczenie nocne, zaburzenia łaknienia, płaczliwość, ma problemy szkolne,
  • IV poziom – objawy chronicznego stresu (kumulującego się) – dziecko ma zburzenia psychosomatyczne, depresję, izoluje się, podejmuje próby samobójcze.

Użyteczny wydaje się podział uwzględniający wyróżnienie objawów ostrych i przewlekłych, pewnych i wątpliwych:

I. Objawy ostre (wymagana szybka interwencja medyczna)

  • Urazy zewnętrznych i wewnętrznych narządów płciowych:
  1. okolic sromu, krocza: pęknięcie krocza w linii środkowej, mogące rozciągać się od śluzówki pochwy do odbytnicy (przedsionek pochwy i odbytnica jako jedna jama pourazowa),
  2. krwiaki w obrębie błony dziewiczej (wykonane palcem są mniejsze),
  3. obrażenia okolicy odbytu: zasinienia, pęknięcia odbytu sięgające otaczającej skóry.
  • Obrażenia innych okolic ciała: ust i jamy ustnej (zasinienia i krwawe wybroczyny na podniebieniu), kończyn dolnych i górnych.
  • Rany powstałe w wyniku ugryzienia.
  • Owrzodzenia i rany w przebiegu chorób przenoszonych drogą płciową.

Objawy somatyczne ostre są to zwykle rany zakażone o nierównych brzegach, tłuczone, miażdżone, zasinienia. UWAGA: Jeżeli dziecko boi się powiedzieć, w jakich okolicznościach rzeczywiście doszło do powstania urazów, a osoba zgłaszająca się z dzieckiem chce zataić prawdę (np. matka zna sprawcę i chce go chronić), to okoliczności powstania urazów podane przez matkę lub dziecko są niespójne lub mało prawdopodobne, np. „Upadła na ramę od roweru, trzepaka, kant stołu, konar drzewa itp”.

II. Objawy przewlekłe

  • Pierwszoplanowe są zaburzenia psychoemocjonalne.
  • Spokojne, pewne zachowanie się dziecka w trakcie badania ginekologicznego (postawa taka powinna budzić podejrzenia ginekologa, gdyż dziecko niewykorzystywane zazwyczaj boi się badania).
  • Ubytek błony dziewiczej (lokalizację zmian odnosi się do rozmieszczenia godzin na tarczy zegara): brak błony dziewiczej poniżej hipotetycznej poziomej linii pomiędzy godziną 3 i 6, ubytek lub wygojone pęknięcie, najczęściej na godz. 6.00.
  • Trwałe rozszerzenie odbytu do średnicy > 1,5 cm.

UWAGA: W badaniu fizykalnym ogólnym i ginekologicznym u 50–90% pacjentów nie stwierdza się żadnych zmian, co wynika z odmiennego sposobu wykorzystywania seksualnego dziecka, np. dotykanie o podłożu seksualnym, stosunki oralne. Po upływie 3 miesięcy także po stosunkach waginalnych mogą nie zostać widoczne ślady.

III. Objawy pewne, bezpośrednie

  • Ciąża.
  • Choroba przenoszona drogą płciową.
  • Nasienie w pochwie.
  • Włosy, krew, ślina, komórki naskórka (w pochwie, w jamie ustnej lub pod paznokciami ofiary), które według wyników analizy molekularnej DNA nie należą do ofiary.

IV. Objawy nieuzasadnione, wątpliwe, mylące niedoświadczonego lekarza

Reasumując, objawy wykorzystywania seksualnego dziecka można podzielić na a) somatyczne i b) psychologiczne i behawioralne:

  • Objawy somatyczne 

Najczęściej mają charakter pośredni. Należą do nich:

  1. ciąża,
  2. choroby weneryczne,
  3. wirus HIV,
  4. infekcje dróg moczowo-płciowych,
  5. urazy zewnętrznych narządów płciowych,
  6. urazy odbytu, pochwy,
  7. przerwanie błony dziewiczej,
  8. krwawienie z narządów płciowych,
  9. ból przy oddawaniu moczu czy kału, krwawe stolce,
  10. infekcje jamy ustnej.

W większości wymienione tu objawy wymagają badania specjalistycznego i wyłącznie sugerują, że doszło do nadużycia seksualnego (oprócz ciąży i choroby wenerycznej). Mogą one powstać z innych powodów.

Dlatego same w sobie mają niewielką wartość diagnostyczną, ale stanowią ważny element rozpoznania wykorzystania seksualnego w powiązaniu ze stwierdzonymi objawami psychologicznymi i behawioralnymi.

  • Objawy psychologiczne i behawioralne
  1. nadmierna erotyzacja dziecka: prowokacyjne i uwodzicielskie zachowania seksualne, erotyczna twórczość dziecka – rysunki lub zabawy, wciąganie młodszych dzieci w nietypową dla wieku aktywność seksualną (np. odtwarzanie przez dziecko w wieku przedszkolnym stosunku seksualnego, kontaktów oralnych lub analnych), agresja seksualna wobec rówieśników, wczesna lub nasilona masturbacja dziecięca nieadekwatna do fazy rozwoju psychoseksualnego, nieadekwatny do poziomu rozwoju dziecka język dotyczący sfery seksualnej,
  2. obniżony nastrój,
  3. lęk, niepokój (dziecko może bać się iść do szkoły, boi się kontaktów z ludźmi, boi się spać samo itp.),
  4. silne poczucie winy, niska samoocena,
  5. dawanie innym do zrozumienia, że ma jakąś straszną tajemnicę,
  6. myśli samobójcze,
  7. samookaleczanie (tego typu ataki na ciało nie mają na celu zabicia się, lecz przerwanie nieznośnego cierpienia emocjonalnego),
  8. koszmary, lęki nocne (często o treści wykorzystywania seksualnego), bezsenność,
  9. trudności w koncentracji uwagi,
  10. nadpobudliwość psychoruchowa,
  11. ucieczki z domu,
  12. wtórne moczenie nocne,
  13. zachowania regresywne (np. powrót do ssania palca czy smoczka),
  14. picie alkoholu, narkotyzowanie się,
  15. prostytucja,
  16. zaburzenia łaknienia – anoreksja, bulimia,
  17. problemy szkolne, złe relacje z rówieśnikami,
  18. dolegliwości psychosomatyczne: bóle brzucha, głowy, nudności, wymioty bez przyczyny somatycznej.

Większość tych zachowań może mieć związek z innymi problemami dziecka, choć na pewno zawsze trzeba je poważnie rozważyć pod kątem nadużycia seksualnego.

Choć żaden z podanych wyżej objawów nie jest sam w sobie oczywistym dowodem na to, że dziecko zostało wykorzystane seksualnie, należy jednak obserwować dziecko, jego kontakty z rówieśnikami i osobami dorosłymi, wsłuchiwać się w to, co opowiada, przyglądać się jego zabawom, rysunkom itd.

W sytuacji przemocy brutalnej z zastosowaniem bicia, duszenia, penetracji itp. form mogą pojawić się zmiany skórne (np. siniaki, zadrapania, krwawienia), urazy (np. pęknięcia błon śluzowych, narządów, złamania kości, choroby przenoszone drogą płciową (np. weneryczne, grzybice, AIDS), infekcje dróg moczowych, ust.

Bardzo trudno jest zdiagnozować, kiedy dochodzi faktycznie do wykorzystania seksualnego. Dziecko to ukrywa, a sprawca robi wszystko, aby nikt się o tym nie dowiedział, bo ma najczęściej świadomość, że są to czyny zagrożone karą.

Postępowanie w przypadku podejrzenia przemocy seksualnej wobec dziewcząt

Rodzice (opiekunowie) ogarnięci wątpliwościami, czy wykorzystanie miało miejsce, przywiązują dużą wagę do wyniku badania lekarskiego i chcieliby zacząć diagnostykę od badania ginekologicznego. Związane jest to z przecenianiem tego badania i uznawaniem go za ostatecznie wiarygodne, zwłaszcza w obliczu słabo zrozumiałych dla rodziny wyników obserwacji psychologicznej. Dlatego temu badaniu lekarz powinien poświęcić więcej czasu, by spełnić oczekiwania dziecka, matki i prokuratury lub policji.

Proponowana kolejność postępowania jest następująca:

  1. Wywiad lekarski.
  2. Badanie ginekologiczne.
  3. Wykonanie kolorowych fotografii znalezionych zmian: zdjęcia należy wykonywać aparatem fotograficznym z soczewką o średnicy 35 mm, wyposażonym w obiektyw z dużą ogniskową i lampę błyskową, w taki sposób, by dokumentacja fotograficzna była pełnowartościowa i nie zmieniała rzeczywistego obrazu. Niezależnie od dokumentacji fotograficznej stwierdzone objawy fizykalne zawsze należy przedstawić na rysunkach.
  4. Powiadomienie prokuratury lub policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu (zgodnie z art. 304 k.p.k.).

Informacje uzyskane na podstawie wywiadu z matką i dzieckiem oraz badania przedmiotowego dziecka, jak również dane o badaniach dodatkowych, powinny zostać zebrane w sporządzonym przez lekarza protokole. Posługiwanie się opracowanym specjalnie dla tych celów kwestionariuszem poprawia efektywność dokumentacji.

Zasady diagnostyki fizykalnej

  1. Badanie stanu ogólnego dziecka pod kątem innych aktualnie występujących chorób: oglądanie skóry całego ciała, badanie palpacyjne, osłuchiwanie płuc, serca itd.
  2. W trakcie badania należy rozmawiać z dzieckiem, nawiązać kontakt, by zminimalizować lęk związany z badaniem.
  3. Objawów związanych z przemocą seksualną szukać należy najpierw w innych niż genitalna okolicach ciała.
  4. Badanie narządów płciowych wykonuje się na końcu.

Zasady i technika badania ginekologicznego

  1. Wyjaśnienie dziecku celu badania (oględnie, w zależności od wieku), ułożenie na fotelu ginekologicznym lub na kozetce z nogami odwiedzionymi jak u żaby i złączonymi podeszwami stóp. Asystujący w badaniu lekarz lub położna pomaga dziecku.
  2. Matka małego dziecka uczestniczy w badaniu. Należy ją poprosić, by stanęła blisko głowy i trzymała dziecko za rękę. Nastolatka może prosić o badanie bez obecności matki.
  3. Oglądanie skóry: podbrzusza, przyśrodkowych powierzchni ud, pośladków, odbytu, krocza, warg sromowych większych oraz błony śluzowej: ujścia odbytnicy, łechtaczki, warg sromowych mniejszych, błony dziewiczej i ścian pochwy.
  4. Badanie delikatne przy użyciu ogrzanych (!) ginekologicznych wzierników pochwowych, dwułyżkowych, dziecięcych (nr 1 i 2).
  5. Pochwę można oglądać w kolposkopie, z użyciem szkła powiększającego, lampy immunofluorescencyjnej (badanie na obecność nasienia).
  6. Przetarcie błon śluzowych i skóry 1-procentowym roztworem błękitu toluidyny w celu wykrycia mikrourazów (objaw niewidoczny po 48 godzinach).
  7. Pobranie wymazów z pochwy (ostrożnie, bez dotykania pierścienia błony dziewiczej) i innych przypuszczalnych miejsc kontaktu z nasieniem. Przy tej procedurze można dać dziecku do potrzymania służące do pobierania wymazów patyczki z wacikami – zmniejsza to jego niepokój, poprawia samopoczucie.

W toku badania wykonuje się zdjęcia, które należy dołączyć do dokumentacji [10–13, 16].

W świeżych rozległych uszkodzeniach i ranach badanie według zasad 1–6 może być niemożliwe, wówczas weryfikację przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym na sali operacyjnej, z zastosowaniem specjalistycznego sprzętu (waginoskop, cystoskop lub oftalmoskop).

W poradniach ginekologii dziecięcej i dziewczęcej oraz ginekologicznych izbach przyjęć szpitali powinien być dostępny zestaw do badania ofiar gwałtu.

Najczęściej źródłem informacji o aktach przemocy seksualnej są same ofiary. Dzieci jednakże rzadko mówią wprost o tym, że ktoś wykorzystuje je seksualnie. Objawy zależą od czasu trwania nadużycia, relacji ze sprawcą, rodzaju czynności seksualnych, a także od czynników związanych z rozwojem dziecka. Można je podzielić na trzy grupy: dotyczące zachowań dziecka, jego emocji i sfery seksualnej. Istnieje wiele przyczyn ukrywania przez dzieci faktu molestowania.

Często dzieci są zastraszane, zmuszane do milczenia przez przekupstwo czy szantaż, boją się odrzucenia ze strony rodziców, mają poczucie swej odrębności, czują się gorsze, często nie są świadome, że działania seksualne podejmowane przez oprawcę są niedopuszczalne i zabronione. Oczywistymi konsekwencjami przemocy seksualnej wobec dzieci są obrażenia cielesne. Bardziej poważne jednak od urazów fizycznych są skutki psychologiczne. Przemoc bowiem, jak każde znaczące doświadczenie, odciska swój ślad w psychospołecznym funkcjonowaniu dziecka, wpływając niekorzystnie na proces jego rozwoju.

Głębokie, niekorzystne zmiany w psychice dziecka mogą być związane z faktem, że krzywdę wyrządza mu osoba bliska, od której dziecko jest zależne i którą kocha.

W sferze seksualnej u dziecka będącego ofiarą pedofila obserwuje się nieadekwatne do wieku nadawanie zabawom charakteru erotycznego, używanie słownictwa i wiedzy z tego zakresu, dotykanie genitaliów innych osób, niechęć do rozbierania się i nadwrażliwość na dotyk [1, 9, 12, 13, 16].

Molestowanie seksualne ma szczególnie destrukcyjny wpływ na dzieci i często jest decydującym krokiem w kierunku uzależnienia się od narkotyków, alkoholu i prostytucji u młodocianych dziewcząt. Ofiary przemocy w wyniku własnych doświadczeń, mając zakodowane negatywne wzory postępowania, w przyszłości mogą przejawiać podobne zachowania i używać przemocy seksualnej. Należy bowiem pamiętać, że przemoc powoduje długotrwałe następstwa, do których zalicza się: lęki, zespoły depresyjne, psychozy, zaburzenia osobowościowe. W tego typu nadużyciach występują specyficzne zaburzenia seksualne, takie jak dyspareunia, zaburzenia pożądania u kobiet i negatywne postawy wobec mężczyzn i seksu oraz impotencja u mężczyzn. Tendencje orgiastyczne, sadyzm oraz homoseksualny i biseksualny rozwój orientacji płciowej, pedofilia, transwestytyzm, wspomniana prostytucja i gwałty, to kolejne skutki nadużyć seksualnych. Ta sama przemoc może również spowodować występowanie odmiennych sytuacji, takich jak trudności w nawiązywaniu kontaktów z płcią przeciwną i niepowodzenia seksualne. Ofiary przemocy seksualnej mogą przejawiać tendencje do zachowań o charakterze przestępczym oraz do stosowania przemocy w życiu dorosłym, także wobec dzieci.

Objawy wykorzystania seksualnego należy zatem odróżnić od odległych skutków, które mogą wystąpić po upływie pewnego czasu. To, jakie konsekwencje poniesie dziecko w późniejszym życiu, zależy od różnych czynników, takich jak np. wiek, jego osobowość, formy i przebieg przemocy seksualnej, więź z rodzicami [9–12, 15, 16].

Następstwa są zdecydowanie poważniejsze, gdy sprawca był agresywny, brutalny, dziecko było wielokrotnie wykorzystywane, sprawcą była osoba z najbliższej rodziny, gdy dziecko było pozbawione pomocy i wsparcia ze strony swoich bliskich, gdy było wielokrotnie przesłuchiwane w obecności wielu obcych dla siebie osób i jeżeli po zdarzeniu nie uzyskało profesjonalnej pomocy terapeutycznej. 

Przemoc seksualna bez kontaktu fizycznego dotyczy m.in. obnażania się w obecności dziecka, chodzenia nago po domu, podglądania dziecka w pokoju, gdy się przebiera, w łazience podczas kąpieli, przymuszania go do oglądania stosunków płciowych, pokazywania gazet i filmów pornograficznych lub przyzwalania na oglądanie ich [9, 13, 15, 16].

Natomiast przemoc seksualna emocjonalna obejmuje m.in. wulgarne wyzywanie dziecka, nadmierne zwracanie uwagi na seksualne aspekty jego ciała, opowiadanie mu o swoich kontaktach seksualnych z innym dorosłym, urządzanie spotkań, na których rozmawia się o seksie w obecności dzieci. Wszystkie te zachowania są niezgodne z prawem, niewłaściwe wobec dziecka i muszą być natychmiast zakończone.

Przemocy seksualnej nie można zaobserwować bezpośrednio, chyba że ktoś (np. pielęgniarka lub lekarz) zauważy, że doszło do mechanicznego uszkodzenia narządów płciowych, nienaturalnego zaczerwienienia pochwy czy odbytu, występują krwawienia i upławy z pochwy lub uszkodzenie mięśni zwieracza odbytu, powodujące mimowolne zanieczyszczanie się kałem, dziecko może mieć częste i długie zaparcia bez wyraźnej przyczyny medycznej. Niepokojące jest bardzo częste oddawanie moczu spowodowane napięciem psychicznym i podrażnieniem cewki moczowej oraz ciągle powtarzające się zakażenia dróg moczowych.

Ponadto dziecko może mieć infekcję narządów płciowych lub chorobę weneryczną, a dziewczyna poniżej 15. roku życia może być w ciąży.

Najwyraźniejsze z obserwowanych objawów i zazwyczaj intuicyjnie bardzo niepokojące dla otoczenia są zachowania seksualne wykraczające poza wiek dziecka. Mogą występować zachowania pseudodojrzałe, polegające na demonstracji seksualnej samoświadomości w zachowaniach uwodzących, żenujących aluzjach na temat seksu, utrzymywaniu w zbyt młodym wieku stosunków seksualnych z wieloma osobami.

Informacje na temat skutków wykorzystania seksualnego uzasadniają stwierdzenie, że profesjonalna,a zwłaszcza psychologiczna pomoc zawsze jest potrzebna.

Prostytucja najczęściej wynika z wykorzystania seksualnego doznanego w dzieciństwie, przy czym 2/3 tych dzieci było krzywdzonych przez ojców biologicznych, ojczymów lub ojców zastępczych.

U chłopców mogą pojawić się wybujałe fantazje seksualne, stają się nadmiernie wulgarni, bywa, że w ramach języka polskiego piszą wypracowania na temat seksu. Nauczyciele mogą zaobserwować dziecko, które masturbuje się na lekcjach lub podczas przerwy, w obecności innych osób lub wymusza zachowania seksualne wobec uczniów – zazwyczaj w tym samym wieku lub młodszych [9–12, 16].

U dziecka występują także problemy emocjonalne, lęki, ataki paniki, irracjonalne uczucia wstydu i winy. U dziewcząt częściej widoczny jest smutek, apatia, przygnębienie, pojawiają się myśli samobójcze. 

Problemy z zachowaniem widoczne są głównie u chłopców. Pobudzone dziecko krąży po sali, nie mogąc usiedzieć w ławce, a zwracanie mu uwagi powoduje wybuchy agresji i używanie wulgarnego słownictwa wobec nauczyciela. Dzieci dotknięte przemocą seksualną mogą być okrutne dla zwierząt, kraść i kłamać, brać narkotyki, nadużywać alkoholu, częściej niż inne dzieci uciekać ze szkoły. Dla dziewcząt typowe są zaburzenia jedzenia, tzw. zespół bariofobii – nagle niepokojąco chudną bądź nadmiernie tyją, uzależniając się głównie od słodyczy (intensywnie odchudzają się, może to być anoreksja lub, częściej, bulimia). Służy to zmniejszeniu swojej atrakcyjności fizycznej, choć dla sprawcy wygląd dziecka najczęściej nie ma znaczenia. Problemy poznawcze widoczne są w postaci zaburzonej koncentracji, zmniejszonej uwagi, pogarszających się wyników w nauce i szkolnych osiągnięciach. Jednak nauczyciele zazwyczaj zwracają uwagę na osoby, które stale dobrze się uczą albo nadmiernie rozrabiają. Te ciche, niesprawiające kłopotów, są pomijane i to one mają najmniejszą szansę na pomoc. Dziecko może wycofać się z życia społecznego szkoły, izolować się od rówieśników, może też wchodzić w niszczące związki. Warto także brać pod uwagę dolegliwości somatyczne dziecka, np. osłabioną ruchliwość, częste bóle głowy i żołądka, chroniczny ból gardła, pleców (szczególnie w okolicy krzyżowej), przewlekłe zapalenie cewki moczowej i nerek. Przemoc seksualna odciska na dziecku piętno, nawet jeżeli obiektywnie tak się nie wydaje, ponieważ nie obserwuje się wyraźnych zewnętrznych objawów. Nie u wszystkich dzieci te same akty wywołują identyczne konsekwencje. Czasami wystarczy jednorazowy dotyk o treści seksualnej, aby pojawiły się u dziecka poważne symptomy molestowania. Informacje na temat skutków wykorzystania seksualnego uzasadniają stwierdzenie, że profesjonalna, a zwłaszcza psychologiczna pomoc zawsze jest potrzebna [9, 12–15].

Z obserwacji klinicznych autorki wynika, że ofiary przestępstw seksualnych w dzieciństwie trafiają do lekarzy czy psychologów w różnym czasie od zaistnienia traumy. Wśród ofiar są takie osoby, które z tym problemem nigdy nie skierują się do specjalistów, a problem ujawnia się przypadkowo, np. podczas badania ginekologicznego. W aspekcie problemu przemocy seksualnej wobec dzieci warto jeszcze dodać, że nie można całkowicie ochronić dziecka przed nadużyciem seksualnym. Można jednak nauczyć je zasad dbania o własne bezpieczeństwo (jest to także zadaniem specjalistów z dziedziny ginekologii wieku rozwojowego), by dziecko:

  • nie reagowało na „podejrzane” propozycje ze strony dorosłych,
  • nie oddalało się z kimś, kogo nie zna,
  • broniło się wszelkimi sposobami, kiedy grozi mu niebezpieczeństwo,
  • mówiło o sytuacjach, które wydają mu się dziwne lub groźne,
  • nie otwierało obcym drzwi,
  • nie bawiło się w miejscach odosobnionych.

Dziecko powinno wiedzieć, że większość ludzi nie krzywdzi dzieci i że zawsze może zwrócić się o pomoc do dorosłych [10, 12, 13, 16]. 

Piśmiennictwo

  1. Lew-Starowicz Z. Seksuologia sądowa. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2000.
  2. Goodman N.. Dewiacja i kontrola społeczna. Wstęp do socjologii. Zysk i S-ka, Poznań 1992.
  3. Filar M. Prawo i seks. Problemy rodziny 1997; 1–2: 6.
  4. Marzec- Holka K. Przemoc seksualna wobec dziecka: studium pedagogiczno-kryminologiczne. Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1997.
  5. Podgajna-Kuśmierek M. Pedofilia. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.
  6. Projekt kodeksu karnego. Uzasadnienie. Warszawa 1968.
  7. Imieliński K. Erotyzm. Warszawa 1973.
  8. Marzec-Holka K. Przemoc seksualna wobec dziecka: studium pedagogiczno-kryminologiczne. Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1997.
  9. Łabęcka M., Jarząbek-Bielecka G., Lorkiewicz-Muszyńska D. Przestępstwa seksualne – wybrane przypadki. Ginek. Pol. 2013; 84 (4): 309–313.
  10. Sowińska-Przepiera E., Andrysiak-Mamos E., Jarząbek-Bielecka G., Walkowiak A., Syrenicz A. Wykorzystywanie seksualne dziewcząt – aspekty medyczne, prawne i etyczne. Klin. Pediat. 2014; 22 (zesz. spec. Algorytmy w pediatrii): 7112–7116.
  11. Sowińska-Przepiera E., Jarząbek-Bielecka G., Andrysiak-Mamos E., Syrenicz A., Friebe Z., Kędzia W., Pawlaczyk M. Wybrane aspekty prawne w ginekologii wieku rozwojowego. Ginek. Pol. 2013: 84 (2): 131–136.
  12. Jarząbek-Bielecka G. Seksuologia a etyka seksualna i problem przemocy seksualnej wobec dzieci. Wydawnictwo UMP, Poznań 2015.
  13. Łabęcka M., Lorkiewicz-Muszyńska D., Jarząbek-Bielecka G. Problemy oceny wieku osób małoletnich w sprawach dotyczących ich wykorzystania w pornografii dziecięcej. Arch. Med. Sąd. 2011: 61 (2): 115–138.
  14. Jarząbek-Bielecka G., Durda M., Sowińska-Przepiera E., Kaczmarek M., Kędzia W. Aktywność seksualna dziewcząt. Aspekty medyczne i prawne. Ginek. Pol. 2012: 83 (11): 827–834. 
  15. Jarząbek-Bielecka G., Sowińska-Przepiera E., Wachowiak-Ochmańska K., Friebe Z. Promocja zdrowia w ginekologii wieku rozwojowego i seksuologii. Pol. Prz. Nauk Zdr. 2012; 1 (30): 97‑102.
  16. Zagadnienia interdyscyplinarne w ginekologii praktycznej. Pisarska-Krawczyk M., Jarząbek-Bielecka G. (red.). Wydawnictwo PWSZ, Kalisz 2013.

Przypisy