Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nadwaga i otyłość jako czynniki ryzyka nieprawidłowości w obrębie postawy ciała u dzieci i młodzieży

Artykuł | 19 lipca 2018 | NR 40
438

W opracowaniu zwrócono szczególną uwagę na trzy zagadnienia: otyłość i nadwagę, nieprawidłową postawę ciała w aspekcie postępu cywilizacji – jej zagrożeń oraz korzyści, a także wzajemne powiązania. Skupiając się na grupie dzieci i młodzieży w kontekście otyłości oraz konsekwencjach zdrowotnych, nie sposób było pominąć grupę dorosłych, z uwagi na egzemplifikację pewnych wzorów i nawyków domowych, opartych nie tylko na diecie, ale również sposobie spędzania wolnego czasu, pasywności ruchowej, mających niebagatelne znaczenie w okresie posturogenezy dziecka. Próbowano odpowiedzieć na pytanie, czy nadwaga i otyłość mogą stanowić czynnik ryzyka wad postawy ciała i w jakim stopniu oraz jakie mogą być skutki odległe w tym obszarze w życiu dorosłym. W związku z tym, że zwiększenie opieki nad dziećmi w ramach szeroko rozumianej profilaktyki jest inwestycją w zdrowie społeczeństwa, warto zająć się problemem nadwagi i otyłości również w kontekście nieprawidłowości w obrębie postawy ciała. 

Współcześnie nadwaga i otyłość stanowią poważny problem epidemiologiczny o zasięgu światowym, którego konsekwencje zdrowotne powodują zwiększanie nakładów finansowych na służbę zdrowia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization) szacuje się, że na świecie problem nadwagi i otyłości dotyczy 20% populacji, przez co staje się poważnym czynnikiem mającym wpływ na śmiertelność [1].

Z badania prowadzonego przez zespół polskich naukowców z Warszawy (WOBASZ i WOBASZ Senior) wynika, że 50% polskich kobiet i 61% mężczyzn ma nieprawidłowo zwiększoną masę ciała, w tym otyłość (22% kobiet i 21% mężczyzn) [2]. Te statystyki można porównać z danymi ze Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie w latach 2005–2006 według National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) u prawie 73% dorosłych obywateli USA stwierdzono zbyt wysoką masę ciała [3]. Poddając analizie ten problem w grupie dzieci i młodzieży na podstawie danych przestawionych przez International Obesity Task Force (IOTF), można stwierdzić, że co piąte dziecko w Europie jest otyłe [4]. Raport United Nations International Children’s Emergency Fund (UNICEF) z 2013 r. publikuje dane o dzieciach polskich, które tyją najszybciej spośród dzieci pozostałych krajów Europy. W przeciągu ostatnich 20 lat odsetek dzieci otyłych wzrósł do 20%. Obecnie nastolatki w wieku 11–15 lat stanowią 17% dzieci i młodzieży z nadwagą. Płeć determinuje występowanie zwiększonej masy ciała, otyłość częściej występuje u chłopców. Znaczenie epidemiologiczne tego problemu podkreśla prowadzenie globalnych studiów nad jego dynamiką i przyczynami [5].

Innym poważnym problemem epidemiologicznym, dotyczącym znaczącego odsetka dzieci i młodzieży, są wady postawy ciała, z czego 5% stanowią deformacje kręgosłupa. Jednak ze względu na szacunkowy charakter danych nieznana jest rzeczywista skala problemu. Procentowa rozpiętość występowania wad postawy ciała jest zmienna w zależności od szerokości geograficznych [6–8]. Odsetek występowania nieprawidłowości w obrębie postawy ciała waha się w zakresie 30–69% zależnie od regionu [5]. Z danych Mrozkowiaka [7–9] oraz analiz danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) wynika, że odsetek zaburzeń postawy ciała wśród badanej populacji obojga płci z 13 różnych województw Polski jest bardzo wysoki i wynosi 89,05%. 

Charakterystyka dziecka otyłego 

Dzieci z otyłością zdecydowanie częściej prowadzą sedenteryjny tryb życia aniżeli ich rówieśnicy o prawidłowej masie ciała, a pasywność ruchowa przekłada się na niechęć do często jedynej formy aktywności fizycznej, jaką jest lekcja wychowania fizycznego [10].

Depresja w grupie dzieci otyłych rozpoznawana jest dosyć często i ma znaczący wpływ na jakość ich życia [11, 12]. 

U dzieci z masą ciała powyżej 95. centyla (z score BMI > +2 SD) stwierdza się więcej wad postawy ciała i zdecydowanie więcej dolegliwości bólowych w obrębie aparatu ruchu [13]. 

Dzieci bez względu na masę ciała korzystają w takim samym wymiarze czasowym z urządzeń elektronicznych (telewizorów, komputerów, urządzeń przenośnych), z uwagi na postęp cywilizacji i rozwój informatyzacji wykorzystywany podczas nauki i zabawy [5]. 

Czy nadwaga i otyłość jest tylko defektem kosmetycznym

Niekwestionowany problem w ujęciu globalnym plasuje otyłość na szóstym miejscu wśród przyczyn zgonów na świecie [14]. Otyłość stała się w ostatnich latach głównym problemem zdrowotnym u dzieci i młodzieży, predysponując do różnych zaburzeń. Literatura naukowa, ale i popularnonaukowa, wskazuje na skutki zdrowotne otyłości w wymiarze fizycznym (np. choroby układu krążenia, cukrzyca insulinozależna, przeciążenia aparatu ruchu [15]), psychicznym (np. brak akceptacji swojego ciała, niska samoocena, depresja [11, 12], kinezjofobia [16]), ale również społecznym (np. wykluczenie społeczne [17]) zauważanym we wszystkich grupach wiekowych (ryc. 1). Otyłość i wady postawy to coraz poważniejszy problem zdrowotny i społeczny w Polsce i na świecie, a ich konsekwencje zdrowotne stanowią poważne zagrożenie zdrowia, wpływając tym samym na jakość życia społeczeństwa, dlatego warto te zagadnienia poddawać dyskusji w ramach szeroko rozumianej profilaktyki wtórnej.

Istotny wydaje się aspekt longitudinalnej obserwacji dorosłych, u których w dzieciństwie stwierdzono nadwagę i otyłość w połączeniu z nieprawidłowością w obrębie postawy ciała. Statystycznie więcej dorosłych otyłych borykało się z tym problemem w wieku dziecięcym. Konsekwencją staje się istotne pogorszenie jakości życia (quality of life – QoL) związane ze zwiększoną częstością występowania różnych chorób (w tym również cywilizacyjnych) oraz zespołów bólowych kręgosłupa (ostrych i przewlekłych) [18]. Badania jednoznacznie wskazują na związek otyłości z występowaniem dolegliwości bólowych ze szczególnym uwzględnieniem kręgosłupa [19]. Coraz częściej notuje się ich obecność w coraz młodszej grupie wiekowej. Na okresowe bóle odcinka krzyżowo-lędźwiowego wskazuje ok. 10% dzieci w wieku szkolnym. Za najczęstszą przyczynę podaje się związek z czasem przebywania w pozycji siedzącej podczas nauki i zabawy, długotrwałe korzystanie ze sprzętów elektronicznych oraz pasywność ruchową w czasie wolnym [5, 20]. Ból staje się naturalną przyczyną ograniczenia aktywności fizycznej i pojawienia się lęku przed wysiłkiem nazywanego kinezjofobią [16]. Podążając za tym tokiem rozumowania, należy podkreślić, że pasywność ruchowa będzie miała swoje skutki zdrowotne, a w połączeniu z przeciążeniem aparatu ruchu będzie generować niewłaściwy rozwój wzorców postawy ciała, szczególnie ważnych w okresie posturogenezy. Sedenteryjność będzie na zasadzie błędnego koła przyczyną dalszego zwiększania masy ciała i unikania ruchu. Zmniejszenie wydolności, szybsze męczenie się stają się powodem unikania aktywnego spędzania czasu wśród rówieśników, co generuje wykluczenie z grupy społecznej. Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej wpływa na brak samoakceptacji swojego ciała i gorszy obraz siebie [21]. 

Związek otyłości z postawą ciała – dylematy i zadania

Nieprawidłowości w obrębie postawy ciała stanowią poważny i nieoszacowany problem wśród dzieci z nadwagą i otyłością. Do najbardziej dynamicznie zmieniających się parametrów w badaniu przesiewowym postawy ciała należy składowa rotacyjna oraz ocena w płaszczyźnie strzałkowej, co udowodniono w innych badaniach własnych [5]. Problem z niedoszacowaniem lub nadrozpoznawalnością wad może wynikać z pewnej trudności samej oceny postawy ciała w tej grupie dzieci i młodzieży. Trudność ta może mieć podłoże związane z wyszukiwaniem punktów topograficznych ciała badanego potrzebnych do oceny np. poziomu ustawienia łopatek czy oceny ATR (angle trunk rotation). Dlatego w ocenie postawy ciała należy zawsze posługiwać się narzędziami pozwalającymi na rzetelność i powtarzalność pomiarów (skoliometr, inklinometr, plurimetr, pion, linijka) [22]. Inną przyczyną jest brak możliwości wykonania przez samego badanego ruchów lub przyjęcia pozycji do badania. Kolejno wskazać można na problem z samoakceptacją własnego ciała i pośrednio niechęć do terapeuty, który w ocenie postawy ciała stosuje metodę polegają na oglądaniu poszczególnych części ciała i oceny globalnej. Pozycja przyjmowana w trakcie badania może być zatem pozycją daleką od habitualnej – nawykowej przyjmowanej na co dzień.

Dość istotny z punktu widzenia skuteczności leczenia w przypadku nieprawidłowości w obrębie postawy ciała jest wywiad, w którym kluczowym pytaniem będzie wystąpienie pierwszej miesiączki. Zaburzenia miesiączkowania u dziewczynki z rozpoznaną skoliozą i otyłością mogą mieć niebagatelne znaczenie rokownicze w ocenie progresji skrzywienia [23]. Dlatego niezwykle ważne jest kierowanie dziewcząt z zaburzeniami miesiączkowania na badanie przesiewowe w kierunku wykrywania nieprawidłowości w obrębie postawy ciała. Zakończenie wzrostu kostnego w większych deformacjach kręgosłupa nie zatrzymuje rozwoju deformacji, a ich negatywne konsekwencje są najbardziej widoczne w okresach ciąży oraz postmenopauzalnym i postandropauzalnym. Dodatkowe obciążenie układu kostno-stawowego nadmierną masą ciała pogłębia ten stan. Ich zasięg obecnie jest nieznany.

Doświadczenie wskazuje, że sam proces terapii opartej o różne metody reedukacji posturalnej może być gorzej tolerowany przez dziecko z otyłością (nietolerancja przyjmowanych pozycji, szyb...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Położnictwa i Ginekologii"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Zniżki w konferencjach organizowanych przez redakcję
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy