Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nadwaga i otyłość jako czynniki ryzyka nieprawidłowości w obrębie postawy ciała u dzieci i młodzieży

Artykuł | 19 lipca 2018 | NR 40
0 1964

W opracowaniu zwrócono szczególną uwagę na trzy zagadnienia: otyłość i nadwagę, nieprawidłową postawę ciała w aspekcie postępu cywilizacji – jej zagrożeń oraz korzyści, a także wzajemne powiązania. Skupiając się na grupie dzieci i młodzieży w kontekście otyłości oraz konsekwencjach zdrowotnych, nie sposób było pominąć grupę dorosłych, z uwagi na egzemplifikację pewnych wzorów i nawyków domowych, opartych nie tylko na diecie, ale również sposobie spędzania wolnego czasu, pasywności ruchowej, mających niebagatelne znaczenie w okresie posturogenezy dziecka. Próbowano odpowiedzieć na pytanie, czy nadwaga i otyłość mogą stanowić czynnik ryzyka wad postawy ciała i w jakim stopniu oraz jakie mogą być skutki odległe w tym obszarze w życiu dorosłym. W związku z tym, że zwiększenie opieki nad dziećmi w ramach szeroko rozumianej profilaktyki jest inwestycją w zdrowie społeczeństwa, warto zająć się problemem nadwagi i otyłości również w kontekście nieprawidłowości w obrębie postawy ciała. 

Współcześnie nadwaga i otyłość stanowią poważny problem epidemiologiczny o zasięgu światowym, którego konsekwencje zdrowotne powodują zwiększanie nakładów finansowych na służbę zdrowia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization) szacuje się, że na świecie problem nadwagi i otyłości dotyczy 20% populacji, przez co staje się poważnym czynnikiem mającym wpływ na śmiertelność [1].

POLECAMY

Z badania prowadzonego przez zespół polskich naukowców z Warszawy (WOBASZ i WOBASZ Senior) wynika, że 50% polskich kobiet i 61% mężczyzn ma nieprawidłowo zwiększoną masę ciała, w tym otyłość (22% kobiet i 21% mężczyzn) [2]. Te statystyki można porównać z danymi ze Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie w latach 2005–2006 według National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) u prawie 73% dorosłych obywateli USA stwierdzono zbyt wysoką masę ciała [3]. Poddając analizie ten problem w grupie dzieci i młodzieży na podstawie danych przestawionych przez International Obesity Task Force (IOTF), można stwierdzić, że co piąte dziecko w Europie jest otyłe [4]. Raport United Nations International Children’s Emergency Fund (UNICEF) z 2013 r. publikuje dane o dzieciach polskich, które tyją najszybciej spośród dzieci pozostałych krajów Europy. W przeciągu ostatnich 20 lat odsetek dzieci otyłych wzrósł do 20%. Obecnie nastolatki w wieku 11–15 lat stanowią 17% dzieci i młodzieży z nadwagą. Płeć determinuje występowanie zwiększonej masy ciała, otyłość częściej występuje u chłopców. Znaczenie epidemiologiczne tego problemu podkreśla prowadzenie globalnych studiów nad jego dynamiką i przyczynami [5].

Innym poważnym problemem epidemiologicznym, dotyczącym znaczącego odsetka dzieci i młodzieży, są wady postawy ciała, z czego 5% stanowią deformacje kręgosłupa. Jednak ze względu na szacunkowy charakter danych nieznana jest rzeczywista skala problemu. Procentowa rozpiętość występowania wad postawy ciała jest zmienna w zależności od szerokości geograficznych [6–8]. Odsetek występowania nieprawidłowości w obrębie postawy ciała waha się w zakresie 30–69% zależnie od regionu [5]. Z danych Mrozkowiaka [7–9] oraz analiz danych Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) wynika, że odsetek zaburzeń postawy ciała wśród badanej populacji obojga płci z 13 różnych województw Polski jest bardzo wysoki i wynosi 89,05%. 

Charakterystyka dziecka otyłego 

Dzieci z otyłością zdecydowanie częściej prowadzą sedenteryjny tryb życia aniżeli ich rówieśnicy o prawidłowej masie ciała, a pasywność ruchowa przekłada się na niechęć do często jedynej formy aktywności fizycznej, jaką jest lekcja wychowania fizycznego [10].

Depresja w grupie dzieci otyłych rozpoznawana jest dosyć często i ma znaczący wpływ na jakość ich życia [11, 12]. 

U dzieci z masą ciała powyżej 95. centyla (z score BMI > +2 SD) stwierdza się więcej wad postawy ciała i zdecydowanie więcej dolegliwości bólowych w obrębie aparatu ruchu [13]. 

Dzieci bez względu na masę ciała korzystają w takim samym wymiarze czasowym z urządzeń elektronicznych (telewizorów, komputerów, urządzeń przenośnych), z uwagi na postęp cywilizacji i rozwój informatyzacji wykorzystywany podczas nauki i zabawy [5]. 

Czy nadwaga i otyłość jest tylko defektem kosmetycznym

Niekwestionowany problem w ujęciu globalnym plasuje otyłość na szóstym miejscu wśród przyczyn zgonów na świecie [14]. Otyłość stała się w ostatnich latach głównym problemem zdrowotnym u dzieci i młodzieży, predysponując do różnych zaburzeń. Literatura naukowa, ale i popularnonaukowa, wskazuje na skutki zdrowotne otyłości w wymiarze fizycznym (np. choroby układu krążenia, cukrzyca insulinozależna, przeciążenia aparatu ruchu [15]), psychicznym (np. brak akceptacji swojego ciała, niska samoocena, depresja [11, 12], kinezjofobia [16]), ale również społecznym (np. wykluczenie społeczne [17]) zauważanym we wszystkich grupach wiekowych (ryc. 1). Otyłość i wady postawy to coraz poważniejszy problem zdrowotny i społeczny w Polsce i na świecie, a ich konsekwencje zdrowotne stanowią poważne zagrożenie zdrowia, wpływając tym samym na jakość życia społeczeństwa, dlatego warto te zagadnienia poddawać dyskusji w ramach szeroko rozumianej profilaktyki wtórnej.

Istotny wydaje się aspekt longitudinalnej obserwacji dorosłych, u których w dzieciństwie stwierdzono nadwagę i otyłość w połączeniu z nieprawidłowością w obrębie postawy ciała. Statystycznie więcej dorosłych otyłych borykało się z tym problemem w wieku dziecięcym. Konsekwencją staje się istotne pogorszenie jakości życia (quality of life – QoL) związane ze zwiększoną częstością występowania różnych chorób (w tym również cywilizacyjnych) oraz zespołów bólowych kręgosłupa (ostrych i przewlekłych) [18]. Badania jednoznacznie wskazują na związek otyłości z występowaniem dolegliwości bólowych ze szczególnym uwzględnieniem kręgosłupa [19]. Coraz częściej notuje się ich obecność w coraz młodszej grupie wiekowej. Na okresowe bóle odcinka krzyżowo-lędźwiowego wskazuje ok. 10% dzieci w wieku szkolnym. Za najczęstszą przyczynę podaje się związek z czasem przebywania w pozycji siedzącej podczas nauki i zabawy, długotrwałe korzystanie ze sprzętów elektronicznych oraz pasywność ruchową w czasie wolnym [5, 20]. Ból staje się naturalną przyczyną ograniczenia aktywności fizycznej i pojawienia się lęku przed wysiłkiem nazywanego kinezjofobią [16]. Podążając za tym tokiem rozumowania, należy podkreślić, że pasywność ruchowa będzie miała swoje skutki zdrowotne, a w połączeniu z przeciążeniem aparatu ruchu będzie generować niewłaściwy rozwój wzorców postawy ciała, szczególnie ważnych w okresie posturogenezy. Sedenteryjność będzie na zasadzie błędnego koła przyczyną dalszego zwiększania masy ciała i unikania ruchu. Zmniejszenie wydolności, szybsze męczenie się stają się powodem unikania aktywnego spędzania czasu wśród rówieśników, co generuje wykluczenie z grupy społecznej. Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej wpływa na brak samoakceptacji swojego ciała i gorszy obraz siebie [21]. 

Związek otyłości z postawą ciała – dylematy i zadania

Nieprawidłowości w obrębie postawy ciała stanowią poważny i nieoszacowany problem wśród dzieci z nadwagą i otyłością. Do najbardziej dynamicznie zmieniających się parametrów w badaniu przesiewowym postawy ciała należy składowa rotacyjna oraz ocena w płaszczyźnie strzałkowej, co udowodniono w innych badaniach własnych [5]. Problem z niedoszacowaniem lub nadrozpoznawalnością wad może wynikać z pewnej trudności samej oceny postawy ciała w tej grupie dzieci i młodzieży. Trudność ta może mieć podłoże związane z wyszukiwaniem punktów topograficznych ciała badanego potrzebnych do oceny np. poziomu ustawienia łopatek czy oceny ATR (angle trunk rotation). Dlatego w ocenie postawy ciała należy zawsze posługiwać się narzędziami pozwalającymi na rzetelność i powtarzalność pomiarów (skoliometr, inklinometr, plurimetr, pion, linijka) [22]. Inną przyczyną jest brak możliwości wykonania przez samego badanego ruchów lub przyjęcia pozycji do badania. Kolejno wskazać można na problem z samoakceptacją własnego ciała i pośrednio niechęć do terapeuty, który w ocenie postawy ciała stosuje metodę polegają na oglądaniu poszczególnych części ciała i oceny globalnej. Pozycja przyjmowana w trakcie badania może być zatem pozycją daleką od habitualnej – nawykowej przyjmowanej na co dzień.

Dość istotny z punktu widzenia skuteczności leczenia w przypadku nieprawidłowości w obrębie postawy ciała jest wywiad, w którym kluczowym pytaniem będzie wystąpienie pierwszej miesiączki. Zaburzenia miesiączkowania u dziewczynki z rozpoznaną skoliozą i otyłością mogą mieć niebagatelne znaczenie rokownicze w ocenie progresji skrzywienia [23]. Dlatego niezwykle ważne jest kierowanie dziewcząt z zaburzeniami miesiączkowania na badanie przesiewowe w kierunku wykrywania nieprawidłowości w obrębie postawy ciała. Zakończenie wzrostu kostnego w większych deformacjach kręgosłupa nie zatrzymuje rozwoju deformacji, a ich negatywne konsekwencje są najbardziej widoczne w okresach ciąży oraz postmenopauzalnym i postandropauzalnym. Dodatkowe obciążenie układu kostno-stawowego nadmierną masą ciała pogłębia ten stan. Ich zasięg obecnie jest nieznany.

Doświadczenie wskazuje, że sam proces terapii opartej o różne metody reedukacji posturalnej może być gorzej tolerowany przez dziecko z otyłością (nietolerancja przyjmowanych pozycji, szybsze męczenie się, nadmierna potliwość). W przypadku połączenia kinezyterapii z leczeniem gorsetowym (np. typu Cheneau) mogą pojawić się otarcia na skórze czy zdecydowanie większa nietolerancja samego gorsetu poprzez jeszcze większe (w opinii dziecka) przykuwanie uwagi rówieśników. Takie sytuacje mogą stać się przyczyną unikania noszenia gorsetu w zalecanym przedziale czasowym, co przyczynia się do progresji skrzywienia. 

Podsumowanie 

Poddając analizie ciągle nieznane przyczyny wielu deformacji kręgosłupa z idiopatyczną skoliozą na czele oraz zwiększające się liczby dzieci i młodzieży z nadmierną masą ciała, należy w zakresie działań profilaktycznych poszukiwać różnorodnych czynników zapobiegających. Mając na uwadze postęp cywilizacji i związany z nim rozwój informatyzacji i nadmiar elektroniki stosowanej przez najmłodsze dzieci, celowe wydaje się objęcie dzieci z nadwagą i otyłością wieloaspektowymi programami profilaktycznymi w celu poprawy jakości życia społeczeństwa. Istnieje potrzeba edukacji rodziców, rodzin dzieci otyłych, ale również nauczycieli i środowiska, w którym funkcjonują na co dzień, o zagrożeniach medycznych, psychologicznych i społecznych wynikających z nieprawidłowej masy ciała. Poza edukacją obejmującą właściwie zbilansowaną dietę czy promowanie aktywności fizycznej niezwykle ważne wydaje się wskazanie na aspekt nieprawidłowości w obrębie postawy ciała. Otyłość jest chorobą wieloukładową, zatem jej leczenie nie obejmuje jedynie redukcji nadmiernej masy ciała, a powinno skupiać się na holistycznym podejściu do pacjenta.

Piśmiennictwo

  1. WHO Factsheet: Obesity and overweight. 2015; Available from: //www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/.
  2. Drygas W., Bielecki W., Kozakiewicz K. i wsp. Wieloośrodkowe Ogólnopolskie Badanie Stanu Zdrowia Ludności – WOBASZ. W: Epidemiologia i prewencja chorób układu krążenia. Kopeć G., Jankowski P., Pająk A., Drygas W. (red.), Medycyna Praktyczna, Kraków 2015; 41–56.
  3. NCHS Health E-Stat, Prevalence of overweight, obesity and extreme obesity among adults: United States, trends 1960-62 through 2005-2006: //www.cdc.gov/nchs/ data/hestat/overweight/overweight_adult.html.
  4. International Obesity Task Force and the European Association for the study of obesity. EU Platform on Diet Physical Activity and Health. Obesity in Europe, Brussels 2005.
  5. Brzęk A. Sołtys J., Gallert-Kopyto W. i wsp. Body posture in children with obesity – the relationship to physical activity (PA). Pediatric Endocrinology, Diabetes & Metabolism 2016; 22 (4): 148–155. 
  6. Sedrez J.A., da Rosa M.I., Noll M. i wsp. Risk factors associated with structural postural changes in the spinal column of children and adolescents. Rev Paul Pediatr 2015; 33 (1): 72–81.
  7. Mrozkowiak M. Poziom i rodzaj zaburzeń postawy ciała w Polsce w latach 2004–2007. W: Wybrane problemy diagnostyki dziecka niepełnosprawnego. Bogucka-Kocka A., Kocki J. (red.). Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego, Lublin 2009; 59–65.
  8. Mrozkowiak M. Zróżnicowanie występowania postaw ciała prawidłowych, wadliwych i skolioz u dzieci i młodzieży w wieku 4–19 lat w wybranych regionach Polski. Umiastowska D. (red.) Aktywność ruchowa ludzi w różnym wieku. Wydawnictwo Albatros, Szczecin 2007; 105–109.
  9. Mrozkowiak M. Zróżnicowanie występowania postaw ciała prawidłowych, wadliwych i skolioz u dzieci i młodzieży w wieku od 4 do 19 lat w odniesieniu do płci i wieku w Polsce. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2009; 18 (1): 14–17.
  10. Czaprowski D., Stoliński Ł., Szczygieł A., Kędra A. Sedentary behaviours of girls and boys aged 7-15. Zdr Publ 2011; 121 (3): 248– 52.
  11. Katherine M., Shin S., Tarnopolsky M., Taylor V.H. Association of depression & health related quality of life with body composition in children and youth with obesity. J Affective Disorders 2015; 1 (172): 18–23.
  12. Anderson S.E., Cohen P., Naumova E.N. i wsp. Adolescent obesity and risk for subsequent major depressive disorder and anxiety disorder: prospective evidence. Psychosom. Med 2007; 69: 740–747.
  13. Wearing S.C., Hennig E.M., Byrne N.M. i wsp. Musculoskeletal disorders associated with obesity: a biomechanical perspective. Obes Rev 2006; 7 (3): 239–50.
  14. Szymocha M., Bryła M., Maniecka-Bryła I. Epidemia otyłości w XI wieku. Zdrowie Publiczne 2009; 119 (2): 207–212. 
  15. Milanowski A. Pediatria. Wydawnictwo Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2007.
  16. Knapik A., Saulicz E., Gnat R. Kinesiophobia – introducing a new diagnostic tool. J Hum Kinet. 2011; 28: 25–31.
  17. Sabik N.J. Is social engagement linked to body imagine and depression among aging women. J Women Aging 2016; 14: 1–12.
  18. Kesztyüs D., Schreiber A., Kobel S. i wsp. Illness and determinants of health-related quality of life in a cross-sectional sample of schoolchildren in different weight categories. Ger Med Sci 2014: 12: 4.
  19. Zhang T.T., Liu Z., Liu Y.L. i wsp. Obesity as a Risk Factor for Low Back Pain: A Meta-Analysis. Clinical Spine Surgery 2018; 31 (1): 22–27.
  20. Brzęk A., Strauss M., Przybylek B. i wsp. How does the activity level of the parents influence their children’s activity? The contemporary life in a world ruled by electronic devices. Archives of Medical Science 2018; 14 (1): 190–198. 
  21. Moral-García J.E., Ruiz-Ariza A., Grao-Cruces A. i wsp. South African Journal for Research in Sport, Physical Education and Recreation – Satisfaction of Spanish high school students with physical education: gender, age, physical activity level and body type. South African Journal for Research in Sport, Physical Education and Recreation 2018; 40 (1): 71–84. 
  22. Patias P., Grivas T.B., Kaspiris A. i wsp. A review of the trunk surface metrics used as scoliosis and other deformities evaluation indices. Scoliosis 2019; 5: 12.
  23. Brzęczek M., Słonka K., Kalicki B. Nowe spojrzenie na etiopatogenezę młodzieńczej skoliozy idiopatycznej. Pediatria i Medycyna Rodzinna 2016; 12 (2): 134–140.

Przypisy