Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, dla której charakterystyczna jest obecność tkanki podobnej do endometrium poza jamą macicy. Rozrastanie się takiej tkanki jest zależne od estrogenów, dlatego choroba ta występuje głównie u kobiet w wieku rozrodczym, chociaż konsekwencje kliniczne endometriozy oraz konieczność jej leczenia mogą się utrzymywać również po menopauzie. Dane epidemiologiczne wskazują, że rzeczywista częstość występowania endometriozy pozostaje nieznana, ale szacuje się ją na mniej więcej 2–10% w populacji ogólnej kobiet, przy czym wśród kobiet niepłodnych odsetek ten sięga nawet 50%. Sumarycznie endometrioza dotyka 190 mln kobiet i dziewcząt w wieku rozrodczym na świecie.
REKLAMA
Endometrioza może mieć przebieg bezobjawowy lub obejmować objawy takie jak ból i zaburzenia płodności. Jest to jednostka chorobowa, która przede wszystkim poprzez dolegliwości bólowe istotnie pogarsza jakość życia pacjentek – ogranicza ich sprawność fizyczną, utrudnia wykonywanie codziennych obowiązków, zakłóca życie towarzyskie i życie zawodowe, a także negatywnie wpływa na relacje intymne, aktywność seksualną, stan psychiczny oraz ogólne samopoczucie emocjonalne. Problemy z płodnością i wynikające z nich lęki dotyczące szans na macierzyństwo dotykają zarówno same kobiety, jak i ich partnerów, co jeszcze pogłębia obciążenie psychospołeczne.
Objawy endometriozy są zróżnicowane i mogą mieć charakter zarówno cykliczny, jak i niecykliczny. Obejmują m.in.:
- bolesne miesiączkowanie,
- dyspareunię,
- dysurię,
- bolesne krwawienia z dróg rodnych lub moczowych,
- niepłodność.
Diagnostyka opiera się na dokładnym wywiadzie i badaniu przedmiotowym (w tym badaniu ginekologicznym przezpochwowym), którego celem jest wykrycie głębokich nacieków lub torbieli endometrialnych, choć czułość takiego badania jest ograniczona. Zalecane jest wykonanie badania USG lub MRI, należy jednak pamiętać, że ujemny wynik każdego z tych badań nie wyklucza obecności powierzchownych zmian otrzewnowych. Laparoskopię należy rozważyć przy ujemnym wyniku badań obrazowych lub nieskutecznym leczeniu empirycznym.
Od pojawienia się pierwszych dolegliwości do potwierdzenia rozpoznania endometriozy nadal występuje znaczące opóźnienie diagnostyczne, trwające średnio od 8 do nawet 12 lat.
Leczenie polega na:
- zmniejszeniu dolegliwości bólowych,
- działaniu przeciwzapalnym na tkankę endometrialną,
- chirurgicznym usunięciu ognisk endometriozy i zrostów,
- poprawieniu płodności poprzez hormonalną supresję endogennych stężeń estrogenów.
Zaleca się stosowanie leczenia hormonalnego (tu wy-
korzystuje się m.in. agonistów lub antagonistów GnRH,
progestageny, złożone antykoncepcyjne preparaty hormonalne) jako uzupełnienie procedury chirurgicznej celem redukcji objawów i zapobiegania nawrotom endometriozy. Podczas doboru odpowiedniego sposobu leczenia należy uwzględnić wiele aspektów, takich jak:
- wiek kobiety,
- plany reprodukcyjne,
- nasilenie dolegliwości,
- preferencje pacjentki [1].
Cel pracy
Celem projektu badawczego była ocena profilu tolerancji ogólnoustrojowej terapii zawierającej N-acetylo-L-cysteinę, resweratrol, EGCG (galusan epigallokatechiny), witaminę D, B6, E oraz kwasy omega: DHA (kwas dokozaheksaenowy) i EPA (kwas eikozapentaenowy) (EndoMesin) oraz D-glukaran wapnia, sulforafan i synbiotyk (EndoMesin Estrobiom), jej wpływ na nasilenie dolegliwości bólowych miednicy mniejszej i komfort życia kobiet, które doświadczają uporczywego bólu podczas miesiączki, oraz kobiet z rozpoznaniem endometriozy.
Materiał i metody
Badaniem o charakterze prospektywnym, wieloośrodkowym objęto populację 690 kobiet w wieku 14–53 lata (średnia wieku wynosiła 31,5 roku), u których zastosowano preparat doustny (kapsułki) zawierający N-acetylo-L-cysteinę, resweratrol, EGCG (galusan epigallokatechiny), witaminę D, B6, E oraz kwasy omega: DHA (kwas dokozaheksaenowy) i EPA (kwas eikozapentaenowy) (EndoMesin) oraz D-glukaran wapnia, sulforafan synbiotyk (EndoMesin Estrobiom).
Kryteriami włączenia do badania były:
- zdiagnozowana endometrioza,
- podejrzenie endometriozy (obecność uporczywego bólu podczas miesiączki),
- mięśniaki macicy/bolesne i obfite miesiączki.
Kryteria wyłączenia z badania były następujące:
- ciąża i karmienie piersią,
- stosowanie innych preparatów z witaminą D i B6,
- choroba wrzodowa żołądka i (lub) dwunastnicy,
- żylaki przełyku,
- astma,
- nadreaktywność oskrzeli,
- ograniczana zdolność odksztuszania wydzieliny z dróg oddechowych.
Do ostatecznej analizy zakwalifikowano 421 kobiet spełniających wszystkie kryteria włączenia do badania. Zastosowano u nich preparat EndoMesin zgodnie z zalecanym schematem: dwie kapsułki twarde + dwie kapsułki miękkie na dobę przyjmowane z posiłkiem przez trzy miesiące.
Kapsułki twarde zawierały takie substancje aktywne jak:
- witamina D (cholekalcyferol) – 50 µg (2000 IU),
- witamina B6 (5-fosforan pirydoksalu) – 6 mg,
- resweratrol z rdestowca japońskiego (Polygonum cuspidatum) – 30 mg,
- N-acetylo-L-cysteina (NAC) – 600 mg,
- EGCG – galusan epigallokatechiny z ekstraktu z liści zielonej herbaty (Camellia sinensis) – 300 mg.
Kapsułki miękkie zawierały:
- witaminę E – 15,6 mg,
- DHA (kwas dokozaheksaenowy) – 600 mg,
- EPA (kwas eikozapentaenowy) – 126 mg.
Drugim stosowanym w badaniu preparatem był EndoMesin Estrobiom zawierający:
- kapsułka „estro”:
- D-glukaran wapnia – 100 mg,
- kwas pantotenowy – 6 mg,
- ekstrakt z brokuła (270 mg) standaryzowany na sulforafan – 27 mg,
- kapsułka „biom”:
- beta-glukan z jęczmienia – 200 mg),
- bakterie kwasu mlekowego, tj. L. crispatus BIO6272 (1 mld JTK2), L. gasseri BIO6369 (1 mld JTK2), L. plantarum BIO1096 (1 mld JTK2), L. reuteri BIO5454 (1 mld JTK2), L. fermentum BIO6529 (1 mld JTK2), L. acidophilus BIO6307 (1 mld JTK2).
Stosowano jedną kapsułkę „estro” oraz jedną kapsułkę „biom” EndoMesinu Estrobiomu na dobę przez trzy miesiące.
Badanie obejmowało dwie wizyty. Na pierwszej wizycie (inicjującej) pacjentki zakwalifikowano do terapii produktami EndoMesin i EndoMesin Estrobiom – przeprowadzono dokładny wywiad kliniczny i badanie fizykalne. Drugą wizytę (kontrolną) wyznaczono po trzech miesiącach terapii. Zarówno podczas wizyty inicjującej, jak i w czasie drugiej wizyty pacjentki wypełniały kwestionariusz badawczy dotyczący satysfakcji ze stosowania preparatów EndoMesin i EndoMesin Estrobiom, w którym oceniały nasilenie dolegliwości bólowych w trakcie miesiączki i w trakcie współżycia, nasilenie bólu przewlekłego (niezależnego od cyklu miesiączkowego), komfort życia, powrót do aktywności oraz dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (wzdęcia, dyskomfort, zaparcia, biegunki).
Analizy statystyczne przeprowadzono pakietem statystycznym PQStat wersja 1.8.4164 (PQStat Software, Polska). Związki między rozkładami odpowiedzi na pytania ankiety analizowano testem zależności χ2 oraz dokładnym testem Fishera. Za istotne przyjęto prawdopodobieństwo testowe na poziomie p < 0,05, a za wysoce istotne – prawdopodobieństwo testowe na poziomie p < 0,01.
Wyniki
Do ostatecznej analizy zakwalifikowano 421 kobiet z rozpoznaną endometriozą, u których zastosowano preparaty EndoMesin i EndoMesin Estrobiom zgodnie z zalecanym schematem (odpowiednio dwie kapsułki twarde i dwie kapsułki miękkie EndoMesinu oraz jedna kapsułka „estro” i jedna kapsułka „biom” EndoMesinu Estrobiomu na dobę przez trzy miesiące).
Regularne codzienne stosowanie preparatów skutkowało istotnym statystycznie znacznym zmniejszeniem dolegliwości bólowych podczas miesiączki u 64% pacjentek i umiarkowanym u 32%, podczas gdy w grupie kobiet niestosujących preparatu regularnie brak zmian zgłaszało 91% (χ² = 178,07, df = 8, p < 0,0001) (ryc. 1, tab. 1).
Znamiennie statystyczną redukcję częstotliwości lub intensywności przewlekłego bólu miednicy mniejszej niezależnego od cyklu miesiączkowego stwierdzono u 61% kobiet (χ² = 31,89, df = 4, p < 0,0001).
Regularna suplementacja preparatów skutkowała również redukcją bólu podczas współżycia (dyspareunia). Poprawę w tym zakresie odczuło 70% pacjentek, których ten problem dotyczył (p < 0,0001; tab. 1).
Znaczna i znamienna statystycznie redukcja ilości przyjmowanych leków przeciwbólowych nastąpiła w podgrupie kobiet stosujących preparaty regularnie i wcześniej wymagających analgetyków (n = 266). 94,36% z nich, tj. 251 osób, całkowicie zrezygnowało z przyjmowania leków przeciwbólowych (χ² = 249,4, df = 1).
Wśród pacjentek stosujących preparaty z przerwami, które przed badaniem zażywały leki przeciwbólowe (93 osoby), 15 nadal stosowało leki przeciwbólowe, a 78 zrezygnowało z dalszego ich przyjmowania (83,87%, p < 0,0001, χ² = 76,01, df = 1).
Wśród kobiet niestosujących EndoMesinu, które przed badaniem zażywały leki przeciwbólowe (9 osób), 7 nadal musiało je przyjmować (p = 0,023, χ² = 5,14, df = 1) (ryc. 2, tab. 1).
Pacjentki oceniły również wpływ suplementacji preparatami EndoMesin i EndoMesin Estrobiom na poprawę komfortu i jakości życia. Pacjentki regularnie stosujące preparaty odczuły pierwsze efekty ich przyjmowania już po miesiącu (33%) lub po dwóch miesiącach (34%). Z kolei wśród pacjentek stosujących EndoMesin i EndoMesin Estrobiom z przerwami 19% obserwowało pierwsze efekty po miesiącu, a kolejne 44% – po dwóch miesiącach. Istotną poprawę komfortu życia zadeklarowało 55% pacjentek stosujących preparaty codziennie i 17% pacjentek stosujących je z przerwami (ryc. 3). Żadna z pacjentek nieprzyjmujących preparatów nie zauważyła poprawy komfortu życia (p < 0,0001).
8% kobietom, których dotyczył problem, regularne stosowanie EndoMesinu i EndoMesinu Estrobiomu pozwoliło całkowicie wrócić do aktywności, które wcześniej były ograniczane przez ból i dyskomfort, a aż 88% kobiet pozwoliło częściowo wrócić do aktywności (p = 0,0004).
Obserwowano również wpływ regularnego stosowania preparatu na poprawę samopoczucia pacjentek. W tej grupie 53% odczuło zdecydowaną poprawę, a kolejne 39% – umiarkowaną poprawę w zakresie samopoczucia psychicznego w odniesieniu do stanu sprzed suplementacji.
Ponadto regularne stosowanie EndoMesinu Estrobiomu i EndoMesinu spowodowało zmniejszenie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takich jak wzdęcia, dyskomfort, zaparcia/biegunki, u 90,9% kobiet, u których te objawy wcześniej występowały (p < 0,0001). Natomiast żadna z pacjentek niestosujących preparatów nie odczuła w tym zakresie poprawy.
Działania niepożądane wystąpiły u zaledwie 4% pacjentek. 88% kobiet oceniło sposób przyjmowania preparatów jako bardzo wygodny (χ² = 101,67, df = 6, p < 0,0001).
Wszystkie zależności były statystycznie istotne (p ≤ 0,0001), z wyraźną przewagą efektów przy codziennym regularnym stosowaniu preparatu EndoMesin.
Dyskusja
W przedstawionym badaniu, które miało charakter wieloośrodkowy prospektywny, docelową ostateczną populację badaną stanowiło 421 kobiet w wieku 14–53 lata, u których zastosowano preparaty zawierające wyselekcjonowane składniki o szerokim ogólnoustrojowym spektrum działania: N-acetylo-L-cysteinę, resweratrol, EGCG (galusan epigallokatechiny), witaminę D, B6, E, kwasy omega: DHA (kwas dokozaheksaenowy) i EPA (kwas eikozapentaenowy) (EndoMesin) oraz D-glukaran wapnia, sulforafan i synbiotyk (EndoMesin Estrobiom).
Witamina D optymalizuje równowagę limfocytów Th1/Th2 i moduluje cytokiny prozapalne (ujemna korelacja wysokich stężeń z endometriozą jajnikową). Witamina B6 wspiera metabolizm białek i rekonwalescencję. Resweratrol blokuje angiogenezę, proliferację i migrację komórek endometrialnych oraz działa proapoptotycznie w synergii z EGCG. N-acetylo-L-cysteina wzmacnia obronę przeciwutleniającą przeciw reaktywnym formom tlenu i hamuje czynnik transkrypcyjny NF-kappa B. EGCG blokuje czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, marker proliferacji Ki-67 i metaloproteinazę MMP2, indukując apoptozę poprzez kaspazę 3 i białko Bax. Witamina E chroni błony komórkowe. DHA i EPA modulują cytokiny prozapalne (ujemna korelacja wysokich stężeń z endometriozą jajnikową), wspierając równowagę immunologiczną limfocytów Th1/Th2. EGCG i resweratrol synergicznie blokują angiogenezę, proliferację i adhezję poprzez szlaki NF-kappa B i MAPK [2–5].
W prezentowanym badaniu zauważono istotny klinicznie efekt regularnego stosowania preparatów EndoMesin i EndoMesin Estrobiom w redukcji bólu miesiączkowego (znaczące zmniejszenie u 64% pacjentek, p < 0,0001) oraz przewlekłego bólu miednicy mniejszej (poprawa u 61% pacjentek, p < 0,0001). Wśród kobiet stosujących preparat regularnie, które wcześniej wymagały analgetyków, aż 94,36% całkowicie z nich zrezygnowało.
Powyższe wyniki pokrywają się z doniesieniami Maia H Jr i wsp., którzy potwierdzili wysoką skuteczność resweratrolu w połączeniu z dwuskładnikową terapią antykoncepcyjną w leczeniu bólu związanego z endometriozą. Łączona suplementacja resweratrolu z terapią antykoncepcyjną dwuskładnikową dała zmniejszenie dolegliwości bólowych u 82% pacjentek, które nie reagowały na samą terapię antykoncepcyjną [6].
Korzystny efekt resweratrolu w łagodzeniu dolegliwości bólowych związanych z endometriozą można tłumaczyć jego działaniem blokującym angiogenezę, proliferację i migrację komórek endometrialnych oraz mechanizmem proapoptotycznym [2, 3].
Z kolei w randomizowanym badaniu klinicznym Mendesa da Silvy i wsp., w którym brały udział 44 pacjentki, dodanie resweratrolu w dawce 40 mg na dobę do doustnych dwuskładnikowych preparatów antykoncepcyjnych z lewonorgestrelem nie przyniosło istotnej różnicy w redukcji bólu w skali VAS w porównaniu z placebo po 42 dniach terapii. Nie stwierdzono również istotnych różnic w zużyciu leków przeciwbólowych pomiędzy grupą pacjentek stosujących resweratrol w połączeniu z doustnymi środkami antykoncepcyjnymi a grupą stosującą placebo (p = 0,7) [7].
Duża wieloośrodkowa kohorta (421 pacjentek) w zaprezentowanym badaniu prospektywnym, z wyraźną zależnością efektu od regularności stosowania, pomimo wielu ograniczeń wypełnia lukę w literaturze i sugeruje potencjał preparatu EndoMesin jako niehormonalnego wsparcia w terapii objawowej endometriozy. Jednoczasowe zastosowanie wielu składników obecnych w preparacie, m.in. N-acetylo-L-cysteiny, EGCG, witaminy D, B6, E oraz kwasów omega-3 (DHA i EPA), może wykazywać działanie przeciwzapalne, wzmacniać obronę przeciwutleniającą przeciw reaktywnym formom tlenu, chronić błony komórkowe oraz blokować czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, indukując wiele kaskad zmian i ostatecznie apoptozę komórek endometrialnych.
Wspomniane obserwacje potwierdzają wyniki badania Grandi i wsp., w którym opisano istotny statystycznie wpływ łączonej suplementacji EGCG, witaminy B6 i D na redukcję wielkości mięśniaków macicy i długości krwawienia miesiączkowego [8].
Obszerna metaanaliza dostępnych randomizowanych, ale bardzo różnorodnych badań z zastosowaniem różnej suplementacji pokazała dowody kliniczne na zmniejszenie przewlekłych dolegliwości bólowych miednicy mniejszej oraz dyspareunii związanych z endometriozą. Jednakże analizując wszystkie aspekty, należy wnioskować, że zastosowanie suplementacji w leczeniu bólu związanego z endometriozą jest ograniczone głównie do modeli przedklinicznych, a wyniki dalszych badań pozostają niejednoznaczne [9].
Kolejnym ważnym zagadnieniem w kontekście rozwoju endometriozy jest obserwowany u pacjentek nadmiar estrogenów. Jego działanie sprzyja proliferacji komórek, uszkodzeniom DNA oraz ekspansji ognisk endometriozy. Zmniejszenie wydalania estrogenów następuje na skutek zwiększenia aktywności jelitowego enzymu beta-glukuronidazy [12]. Badanie J. Fowke’a i wsp. wskazuje, że spożywanie roślin krzyżowych (takich jak brokuł zawierający sulforafan) wiązało się ze zmianą w metabolizmie estrogenów objawiającą się zwiększeniem stosunku 2-hydroksyestronu do 16-alfa-hydroksyestronu, co może się wiązać ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju endometriozy. Kolejne badania pokazują, że sulforafan może ułatwiać metabolizm estrogenu do jego mniej aktywnego metabolitu [13].
Badania wskazują, że mikrobiota pochwy kobiet z endometriozą, doświadczających zespołu przewlekłego bólu miednicy, charakteryzuje się przewagą m.in. bakterii z rodzaju Clostridium i Alloscardovia z jednoczesnym niedoborem Lactobacillus reuteri [10].
L. reuteri jest w stanie hamować kolonizację drobnoustrojów chorobotwórczych i modulować skład mikrobioty gospodarza, a także regulować odpowiedź immunologiczną poprzez zmniejszenie produkcji cytokin prozapalnych [11]. Dowiedziono również, że pałeczki kwasu mlekowego Lactobacillus mają korzystny wpływ na łagodzenie bólu związanego z endometriozą, w tym bolesne miesiączkowanie i ból ogółem [14]. Dostarczenie synbiotyku zawierającego m.in. L. reuteri i beta-glukan może być cennym uzupełnieniem diety kobiet z endometriozą i przyczynić się do łagodzenia skutków dysbiozy jelitowej.
Wnioski
Regularne stosowanie preparatów EndoMesin i EndoMesin Estrobiom to istotnie znaczący czynnik w redukcji intensywności bólu miesiączkowego i bólu przewlekłego miednicy mniejszej oraz zmniejszeniu zapotrzebowania na leki przeciwbólowe u pacjentek doświadczających bólu podczas miesiączki, w tym kobiet z endometriozą. Preparaty charakteryzują się doskonałym profilem bezpieczeństwa i wysoką akceptacją pacjentek. Uzyskane wyniki wskazują na wysoki potencjał preparatów EndoMesin i EndoMesin Estrobiom jako niehormonalnego leczenia wspomagającego w terapii objawowej endometriozy.
Piśmiennictwo
Becker C.M., Bokor A., Heikinheimo O. et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open 2022; 2022 (2): hoac009.
Hung S.W., Zhang R., Tan Z. et al. Pharmaceuticals targeting signaling pathways of endometriosis as potential new medical treatment: a review. Med Res Rev 2021; 41 (4): 2489–2564.
Jiang T., Chen Y., Gu X. et al. Review of the potential therapeutic effects and molecular mechanisms of resveratrol on endometriosis. Int J Womens Health 2023; 15: 741–763.
Anastasi E., Scaramuzzino S., Viscardi M.F. et al. Efficacy of N-acetylcysteine on endometriosis-related pain, size reduction of ovarian endometriomas, and fertility outcomes. Int J Environ Res Public Health 2023; 20 (6): 4686.
Park S.B., Bae J.W., Kim J.M. et al. Antiproliferative and apoptotic effect of epigallocatechin-3-gallate on Ishikawa cells is accompanied by sex steroid receptor downregulation. Int J Mol Med 2012; 30 (5): 1211–1218.
Maia H. Jr, Haddad C., Pinheiro N. et al. Advantages of the association of resveratrol with oral contraceptives for management of endometriosis-related pain. Int J Womens Health 2012; 4: 543–549.
Mendes da Silva D., Gross L.A., Neto E.P.G. et al. The use of resveratrol as an adjuvant treatment of pain in endometriosis: a randomized clinical trial. J Endocr Soc 2017; 1 (4): 359–369
Grandi G., Del Savio M.C., Melotti C. et al. Vitamin D and green tea extracts for the treatment of uterine fibroids in late reproductive life: a pilot, prospective, daily-diary based study. Gynecological Endocrinology 2022: 38 (1): 63–67.
Esmaeilzadeh S., Sadrzadeh A., Moher D. et al. Efficacy of antioxidant supplementation in alleviating endometriosis-related pain: insights from a systematic review and meta-analysis of RCTs. Reprod Biol Endocrinol 2025; 23 (1): 164.
Chao X, Liu Y, Fan Q. et al. The role of the vaginal microbiome in distinguishing female chronic pelvic pain caused by endometriosis/adenomyosis. Annals of Translational Medicine 2021; 9 (9): 771–771.
Mu Q., Tavella V.J., Luo X.M. Role of Lactobacillus reuteri in human health and diseases. Frontiers in Microbiology 2018; 9 (APR): 1–17.
Fowke J., Longcope C., Hebert J. Brassica vegetable consumption shifts estrogen metabolism in healthy postmenopausal women. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 2000; 9 (8): 773 779.
Licznerska B., Szaefer H., Matuszak I. et al. Modulating potential of L-sulforaphane in the expression of cytochrome P450 to identify potential targets for breast cancer chemoprevention and therapy using breast cell lines. Phytotherapy Research 2015;
29 (1): 93–99.
Khodaverdi S., Mohammadbeigi R., Khaledi M. et al. Beneficial effects of oral lactobacillus on pain severity in women suffering from endometriosis: a pilot placebo-controlled randomized clinical trial. International Journal of Fertility and Sterility 2019; 13 (3): 178–183.
