Jak produkty sexual wellness zmieniają proces terapii
Polska, podobnie jak większość krajów Europy Środkowo-Wschodniej, jeszcze dekadę temu traktowała produkty sexual wellness jako niszową kategorię specjalistyczną, dostępną w specjalistycznych sklepach internetowych i komercyjnych sex shopach, najczęściej bez certyfikacji medycznej, z ograniczoną wiedzą o przeznaczeniu klinicznym. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w której pacjentka zgłaszająca w gabinecie konkretny problem (dyspareunia, suchość pochwy, wysiłkowe nietrzymanie moczu, zwężenie pochwy po radioterapii) słyszała jedynie zalecenie wizyty u fizjoterapeuty uroginekologicznego lub rekomendację konkretnego preparatu farmakologicznego. Asortyment, który mógłby realnie uzupełniać tę terapię, nie był ani łatwo dostępny, ani, co istotne z perspektywy ginekologa, wystarczająco wysokiej jakości.
REKLAMA
Sytuacja zmieniła się w ciągu ostatnich pięciu lat. Sieci handlowe w formacie health & beauty zaczęły wprowadzać do mainstreamowego asortymentu produkty sexual wellness o standardzie medycznym, z certyfikacjami CE, materiałami medycznie obojętnymi (silikon medyczny, ABS klasy phthalate-free), instrukcjami klinicznymi i edukacyjnymi opisami zastosowań.
Sieć Super-Pharm, reprezentująca model health & beauty w Polsce, łączący aptekę, drogerię i perfumerię pod jednym dachem, jest jednym z formatów, w których dziś asortyment kategorii sexual wellness obejmuje produkty z konkretnym, udokumentowanym zastosowaniem klinicznym. Jak można wykorzystać ten fakt w praktyce ginekologicznej?
Trener mięśni dna miednicy, najskuteczniejsza, niefarmakologiczna metoda leczenia wysiłkowego nietrzymania moczu
Trener mięśni dna miednicy (ang. pelvic floor muscle trainer, PFMT device; potocznie Kegel exerciser) to kategoria z najmocniej udokumentowanym zastosowaniem klinicznym z trzech omawianych w niniejszym opracowaniu. Według wytycznych Międzynarodowego Towarzystwa Uroginekologicznego (IUGA), International Continence Society (ICS) oraz Polskiego Towarzystwa Uroginekologicznego (PTU), trening mięśni dna miednicy stanowi pierwszą linię leczenia wysiłkowego nietrzymania moczu (WNM) u kobiet, z najwyższym poziomem rekomendacji. W literaturze metaanalitycznej skuteczność leczenia WNM samodzielnym treningiem mięśni dna miednicy szacowana jest, w zależności od protokołu i częstotliwości stosowania, na 40–75%.
Współczesne trenery mięśni dna miednicy dostępne w polskich sieciach handlowych dzielą się na kilka klas funkcjonalnych. Kulki gejszy i ciężarki dopochwowe to najprostsze urządzenie, oparte na biofeedbacku siły grawitacyjnej; pacjentka utrzymuje ciężarek w pochwie podczas codziennych aktywności, co stymuluje kontrakcję mięśni dna miednicy. Trenery z biofeedbackiem aplikacyjnym to urządzenia łączone z aplikacją mobilną przez Bluetooth, dostarczające pacjentce wizualną informację zwrotną o sile i czasie skurczu; to wariant z najmocniej udokumentowaną skutecznością w randomizowanych badaniach klinicznych. Trenery z elektrostymulacją EMS to z kolei urządzenia łączące biofeedback z elektrostymulacją mięśni dna miednicy; zastosowanie głównie w przypadkach głębokiej hipotonii, gdy pacjentka nie potrafi samodzielnie skutecznie zainicjować skurczu.
Profilaktyka stenozy popromiennej i terapia waginizmu
Dilatator pochwowy (vaginal dilator) to drugie najlepiej udokumentowane narzędzie, z kategorii zabawek erotycznych, z zastosowaniem w klinicystyce. Dostępny w postaci stopniowanych zestawów (typowo 4–6 rozmiarów rosnących), pozwala na progresywną terapię pochwy w precyzyjnie zdefiniowanych wskazaniach klinicznych.
Najszerszym i najbardziej udokumentowanym wskazaniem jest prewencja stenozy popromiennej po radioterapii w obrębie miednicy mniejszej. Wytyczne ESGO/ESTRO/ESP dla raka szyjki macicy, podobnie jak wytyczne NCCN, jednoznacznie rekomendują stosowanie dilatatorów pochwowych jako standardową interwencję u pacjentek po radioterapii zewnętrznej i brachyterapii. Stenoza popromienna pochwy występuje u znacznej części pacjentek po radioterapii w obrębie miednicy mniejszej (literatura podaje zakres 38–88% w zależności od dawki, protokołu i metody oceny), prowadząc do dyspareunii, krwawień kontaktowych, niemożności wykonywania badania ginekologicznego i znaczącego obniżenia jakości życia. Regularna dilatacja, rozpoczynana 2–6 tygodni po zakończeniu radioterapii (lub gdy wygojeniu ulegnie ostre zapalenie błony śluzowej), znacząco redukuje ryzyko rozwoju stenozy i jest rekomendowana jako standardowa, długoterminowa interwencja przez minimum 2–3 lata po zakończeniu radioterapii; część autorów rekomenduje kontynuację do końca życia.
Drugim wskazaniem jest terapia waginizmu (DSM-5: Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder, GPPPD). Protokół progresywnej dilatacji, prowadzony najczęściej we współpracy z fizjoterapeutą uroginekologicznym i seksuologiem klinicznym, jest jednym z najmocniej udokumentowanych elementów terapii GPPPD — z 60–90% skutecznością przy konsekwentnym, kilkumiesięcznym stosowaniu.
Trzecim wskazaniem jest terapia atrofii urogenitalnej w peri- i postmenopauzie, jako uzupełnienie miejscowej hormonalnej terapii estrogenowej (lub niehormonalnej u pacjentek z przeciwwskazaniami do estrogenoterapii). Dilatacja w tym kontekście służy podtrzymaniu elastyczności i objętości pochwy, łagodzeniu dyspareunii i zapobieganiu progresji atrofii.
Wibrator jako narzędzie do łagodzenia atrofii, dyspareunii i leczenia dysfunkcji seksualnych
Do kategorii zabawek erotycznych o zastosowaniu w terapii ginekologicznej, możemy także zaliczyć wibrator. Ma nieco mniej formalnie skodyfikowane wytyczne kliniczne niż dwie poprzednie, ale rosnące i już dobrze udokumentowane zastosowanie w terapii dysfunkcji seksualnych kobiet. Według wytycznych International Society for the Study of Women's Sexual Health (ISSWSH) oraz International Society for Sexual Medicine (ISSM), wibrator medyczny, rozróżniany od wibratora rekreacyjnego po certyfikacie CE klasy IIa, materiale (silikon medyczny lub równoważny) i instrukcji klinicznej, ma udokumentowane zastosowanie w kilku konkretnych wskazaniach.
Pierwsze wskazanie to dysfunkcje seksualne kobiet o etiologii organicznej, w szczególności female sexual arousal disorder (FSAD) i female orgasmic disorder (FOD), gdy farmakoterapia jest nieskuteczna lub przeciwwskazana. Stymulacja wibracyjna zwiększa miejscowe ukrwienie tkanek sromu, łechtaczki i pochwy, wspomaga proces lubrykacji i może być stosowana jako element terapii kompleksowej, najczęściej we współpracy z seksuologiem klinicznym.
Wibrator sprawdza się też w terapii dysfunkcji seksualnych po radioterapii w obrębie miednicy mniejszej (rak szyjki macicy, trzonu, sromu, pochwy). Po radioterapii dochodzi do zwężenia naczyń krwionośnych, atrofii tkankowej, neuropatii i zmniejszonej wrażliwości okolicy sromu i łechtaczki. Stymulacja wibracyjna w kontrolowany, stopniowy sposób wspomaga rehabilitację unerwienia i ukrwienia tej okolicy.
Kolejne wskazanie to terapia atrofii i dyspareunii w peri- i postmenopauzie, jako uzupełnienie terapii hormonalnej miejscowej. Regularna, ograniczona czasowo stymulacja wibracyjna wspomaga utrzymanie ukrwienia i elastyczności tkanek sromu i pochwy w okresie hipoestrogennym.
Wibrator można też wykorzystywać w rehabilitacji po operacjach w obrębie miednicy mniejszej z resekcjami nerwowymi (radykalna histerektomia, operacje urologiczne), jako element rehabilitacji neurosensorycznej okolicy sromu i pochwy, zwykle rozpoczynany po konsultacji z prowadzącym ginekologiem onkologiem.
Kiedy rekomendować, jak rozmawiać, na co zwracać uwagę?
Z perspektywy gabinetu ginekologicznego rekomendacja produktów sexual wellness wymaga dużej otwartości w rozmowie i precyzyjnego formułowania zaleceń. Rekomendujemy też wyłącznie produkty jakości medycznej. Trener mięśni dna miednicy, dilatator i wibrator stosowany terapeutycznie powinien posiadać oznakowanie CE (najlepiej klasy IIa lub I z funkcją medyczną), być wykonany z materiału obojętnego medycznie (silikon medyczny, ABS klasy phthalate-free) i być łatwy do dezynfekcji. Pacjentkę warto wprost poinformować, że nie każdy produkt z półki sexual wellness ma tę samą jakość, ale wciąż są one łatwo dostępne w drogeriach i aptekach, trzeba tylko wiedzieć na co zwracać uwagę.
Kolejna rzecz to język używany podczas rozmowy. Pacjentka 50+ z dyspareunią pomenopauzalną lub pacjentka po radioterapii raka szyjki macicy często sama nie inicjuje rozmowy o sexual wellness, przyjmując dolegliwości jako „nieuchronną cenę" leczenia lub starzenia. Inicjacja tematu przez ginekologa, w neutralnym, klinicznym języku, znacząco obniża opory przed rozmową o problemach i jego rozwiązaniach. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne oraz wytyczne ISSWSH od lat rekomendują rutynowe screeningowe pytanie o funkcje seksualne jako element wizyty kontrolnej po leczeniu onkologicznym i w okresie peri-/postmenopauzy.
Warto także wspomnieć o dostępności asortymentu. Po wejściu kategorii sexual wellness do mainstreamowych polskich sieci health & beauty, pacjentka nie musi już szukać produktów w specjalistycznych sklepach internetowych. Z perspektywy compliance terapeutycznego jest to istotne: pacjentki, które otrzymują od ginekologa konkretną rekomendację produktową i wiedzą, gdzie produkt można nabyć bez wstydu i bez specjalistycznej wiedzy o rynku, znacząco częściej kontynuują zalecone protokoły niż pacjentki, które takich porad nie otrzymały lub czują się zawstydzone koniecznością samodzielnego doboru narzędzia.
Ginekolog to jedna z najważniejszych osób w procesie zwiększania świadomości o zdrowiu seksualnym i jedna z niewielu, które posiadają na tyle specjalistyczną wiedzę, by rekomendować pacjentkom sprawdzone, skuteczne rozwiązania. Tym lepiej, jeśli mogą one być łatwo dostępne i nieskomplikowane w użytku. Warto wykorzystać tę zmianę świadomie, rozmawiając otwarcie, polecając najlepsze produkty i uświadamiając pacjentki o ich sprawczości w procesie terapii.
