Niedokrwistość to stan, w którym liczba czerwonych krwinek (erytrocytów) lub stężenie hemoglobiny we krwi jest poniżej normy, co może prowadzić do niedostatecznego dostarczania tlenu do tkanek organizmu.
Ogólnie przyjęte wartości referencyjne dla hemoglobiny u dorosłych wynoszą:
REKLAMA
- mężczyźni: 13,8–17,2 g/dl (138–172 g/l),
- kobiety: 12,1–15,1 g/dl (121–151 g/l).
Nie tylko stężenie hemoglobiny i liczba krwinek czerwonych są wyznacznikiem niedokrwistości. Inne parametry związane z rozpoznaniem niedokrwistości obejmują:
- hematokryt,
- średnią objętość erytrocytu (mean corpuscular volume – MCV), czyli średnią objętość pojedynczej czerwonej krwinki. Zwiększenie rozmiaru krwinek czerwonych może sugerować inny niż niedoborowy rodzaj niedokrwistości, a zmniejszenie – niedokrwistość z niedoboru żelaza,
- średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej (mean corpuscular hemoglobin – MCH), czyli średnią ilość hemoglobiny w pojedynczej krwince czerwonej,
- średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej (mean corpuscular hemoglobin concentration – MCHC), czyli stężenie hemoglobiny w pojedynczej krwince czerwonej skorelowane z jej objętością,
- współczynnik zmienności rozkładu objętości erytrocytów (red blood cell distribution width – RDW), wskazujący, na ile równomiernie są rozłożone rozmiary czerwonych krwinek,
- liczbę retykulocytów, młodych, niedojrzałych form krwinek czerwonych, wskazującą na tempo, w jakim organizm wytwarza nowe krwinki.
Niedokrwistość jest powszechnym problemem zdrowotnym na całym świecie. Jej rozpowszechnienie zależy od wielu czynników, takich jak wiek, płeć, region geograficzny i warunki społeczno-ekonomiczne. Najczęstszą przyczyną niedokrwistości na świecie jest niedobór żelaza, zwłaszcza u dzieci i kobiet w okresie ciąży. Może być ona spowodowana również innymi czynnikami, takimi jak choroby przewlekłe, genetyczne schorzenia krwi, przewlekłe choroby jelit, niedobór witamin (B12 lub kwasu foliowego) lub przewlekłe krwawienia.
Rola żelaza i jego obecność w diecie
Żelazo jest pierwiastkiem chemicznym niezbędnym dla organizmu człowieka. Pełni wiele istotnych funkcji w organizmie, takich jak:
- transport tlenu – główną rolą żelaza jest udział w tworzeniu hemoglobiny,
- procesy metaboliczne – żelazo jest składnikiem wielu enzymów, które uczestniczą w procesach metabolicznych, takich jak oddychanie komórkowe i synteza DNA,
- funkcjonowanie układu odpornościowego,
- funkcje kognitywne – istnieją dowody sugerujące, że poziom żelaza jest ważny dla funkcji poznawczych i umysłowych.
Istnieją dwa rodzaje żelaza w diecie: hemowe i niehemowe. Żelazo hemowe pochodzi z produktów pochodzenia zwierzęcego, takich jak mięso, ryby i drób. Żelazo niehemowe występuje w produktach roślinnych, takich jak szpinak, soczewica i fasola. Żelazo hemowe jest lepiej przyswajane przez organizm niż żelazo niehemowe.
Oprócz tego, że sama dieta może być bogata w żelazo, istnieją sposoby na zwiększenie przyswajalności tego pierwiastka z diety. Przede wszystkim warto pamiętać o spożywaniu produktów bogatych w witaminę C, która poprawia przyswajalność żelaza niehemowego, stanowiącego większość żelaza dostarczanego z pożywieniem. Witamina C działa na żelazo poprzez zmniejszenie ilości jego utlenionej formy, co ułatwia jego wchłanianie.
Niedokrwistość w położnictwie i ginekologii
Niedokrwistość z przyczyn położniczych i ginekologicznych może występować u kobiet w różnych okresach życia, zarówno w czasie ciąży i porodu, jak i po ich zakończeniu. Najczęstsze przyczyny tego typu niedokrwistości obejmują:
- niedokrwistość poporodową, spowodowaną utratą krwi podczas porodu lub krwawieniem pooperacyjnym,
- niedokrwistość po operacjach ginekologicznych, takich jak histerektomia lub inne operacje związane z narządami miednicy,
- niedokrwistość związaną z obfitymi miesiączkami (menometrorrhagia),
- niedokrwistość związaną z endometriozą,
- niedokrwistość w okresie ciąży – ciąża zwiększa zapotrzebowanie organizmu na żelazo, a niedostateczne spożycie lub wchłanianie tego pierwiastka może prowadzić do niedokrwistości ciążowej,
- niedokrwistość związaną z utratą krwi podczas poronienia – poronienie może się wiązać z utratą krwi prowadzącą do niedokrwistości,
- niedokrwistość związana z zaburzeniami krzepnięcia krwi,
- niedokrwistość spowodowana przewlekłymi chorobami ginekologicznymi, np. mięśniakami macicy, nowotworami narządów rodnych.
Niedokrwistość w położnictwie jest stosunkowo częstym problemem. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) niedokrwistość występuje u mniej więcej 41,8% kobiet w ciąży na całym świecie. W krajach rozwijających się ten odsetek może być jeszcze wyższy i wynosić nawet 50–70%. Połowę tych przypadków stanowi niedokrwistość z niedoboru żelaza. Drugą najczęstszą przyczyną jest niedobór kwasu foliowego. Inne przyczyny obejmują:
- niedobór witaminy B12,
- choroby pasożytnicze,
- zakrzepowe mikroangiopatie,
- niedobór witaminy A,
- niedokrwistości autoimmunohemolityczne i aplastyczne.
Czynniki ryzyka wystąpienia niedokrwistości w ciąży obejmują:
- niedożywienie i niską masę ciała przed ciążą,
- częste i mnogie ciąże,
- wiek matki (młode kobiety są bardziej podatne na niedokrwistość),
- złe nawyki żywieniowe, takie jak niskie spożycie żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12,
- choroby dziedziczne krwi, np. hemoglobinopatie,
- zakażenia i choroby przewlekłe, takie jak choroby wątroby i nerek,
- krwawienia menstruacyjne o dużym nasileniu przed ciążą.
Niedokrwistość w położnictwie jest powiązana z wieloma powikłaniami zarówno dla matki, jak i dla płodu. U matki może prowadzić do osłabienia, zwiększenia ryzyka zakażeń, przedłużonego okresu powrotu do pełnej formy po porodzie, a także zwiększenia ryzyka wystąpienia powikłań podczas porodu. U płodu niedokrwistość może prowadzić do mniejszej masy urodzeniowej, przedwczesnego porodu czy opóźnienia wzrostu i rozwoju płodu.
W celu zapobiegania niedokrwistości w położnictwie ważne jest regularne monitorowanie stężenia hemoglobiny i poziomu żelaza u kobiet w ciąży. W przypadku stwierdzenia niedokrwistości zaleca się suplementację żelaza i innych składników odżywczych, takich jak kwas foliowy i witamina B12. Ważne jest również edukowanie kobiet w ciąży na temat odpowiedniego żywienia i zdrowych nawyków, które mogą pomóc w zapobieganiu niedokrwistości.
Niedokrwistość jest też częstym problemem w ginekologii. Czynniki ryzyka występowania niedokrwistości u pacjentek ginekologicznych w pewnym stopniu pokrywają się z czynnikami opisanymi w kontekście zaburzeń położniczych, ale dodatkowo obejmują choroby narządu rodnego, takie jak obfite krwawienia menstruacyjne, rozpoznanie endometriozy, mięśniaków czy choroby zapalnej miednicy. Inne istotne czynniki to zaburzenia hormonalne, np. niedoczynność lub nadczynność tarczycy oraz choroby nowotworowe, zwłaszcza narządów rodnych, stanowiące szczególne wyzwanie u kobiet w ciąży. Znaczne nasilenie niedokrwistości w ginekologii – podobnie jak w innych obszarach medycyny – może prowadzić do powikłań i pogorszenia jakości życia pacjentek.
Diagnostyka niedokrwistości
Różnicowanie niedokrwistości jest istotne dla właściwego rozpoznania i odpowiedniego leczenia. Należy podkreślić, że w żadnym wypadku nie należy rozpoczynać leczenia niedokrwistości (pozornie) związanej z niedoborem żelaza przed rozpoznaniem jej przyczyny, czyli choroby podstawowej.
W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić:
- wywiad w kierunku takich objawów jak zmęczenie, bladość skóry, osłabienie, zawroty głowy, bóle głowy itp.,
- badanie przedmiotowe, które może ujawnić objawy związane z niedokrwistością, takie jak bladość skóry, szmery nad sercem lub szmery oddechowe, powiększenie śledziony lub wątroby,
- badania laboratoryjne, głównie analizę morfologii krwi, obejmującą stężenie hemoglobiny, hematokryt, liczbę krwinek czerwonych, MCH, MCHC, MCV oraz RDW,
- oznaczenie stężenia ferrytyny i żelaza we krwi,
- oznaczenie stężenia witaminy B12 i kwasu foliowego,
- ocenę liczby retykulocytów,
- oznaczenie wskaźników zapalenia (np. CRP, OB), które mogą sugerować obecność choroby przewlekłej lub stanu zapalnego,
- oznaczenie parametrów dotyczących wiązania
- lub magazynowania żelaza (np. ferrytyny, transferryny),
- badania na obecność przeciwciał lub mutacji genów związanych z niedoborami witamin lub enzymów zaangażowanych w proces wytwarzania krwinek czerwonych,
- badania obrazowe – w niektórych przypadkach, gdy podejrzewa się obecność patologii narządów wewnętrznych, mogą być konieczne badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK) czy rezonans magnetyczny (MRI),
- biopsję aspiracyjną szpiku lub trepanobiopsję w przypadku podejrzenia zaburzeń szpiku.
Różnicowanie niedokrwistości wymaga współpracy między lekarzem rodzinnym lub lekarzem pierwszego kontaktu a specjalistami, takimi jak hematolog, gastroenterolog, nefrolog lub gastroenterolog, w zależności od przyczyny podejrzewanej niedokrwistości.
W niektórych przypadkach, zwłaszcza skomplikowanych lub gdy potrzebne jest specjalistyczne leczenie, może być konieczne skonsultowanie się z hematologiem. Dotyczy to w szczególności niedokrwistości wrodzonych, przebiegających z innymi zaburzeniami hematologicznymi, np. małopłytkowością i/lub leukopenią, co może sugerować szpikowe przyczyny hipo-/aplazji.
Leczenie
Jedną z metod leczenia niedokrwistości spowodowanej niedoborem żelaza jest jego suplementacja. Zwykle jest skutecznym sposobem na zwiększenie poziomu hemoglobiny i poprawę ogólnego stanu zdrowia. Należy jednak jeszcze raz podkreślić, że podawanie żelaza bez szerokiej diagnostyki i rozpoznania podstawowej przyczyny niedoboru żelaza i niedokrwistości jest poważnym błędem.
Preparaty żelaza są dostępne w różnych formach, takich jak sole żelaza (np. siarczan żelaza, fumaran żelaza) oraz chelaty żelaza (np. glukonian żelaza, fumaran żelaza). Występują w postaci tabletek, kapsułek, syropów oraz innych form farmaceutycznych. Jedną z dostępnych form jest również proteinian bursztynianu żelaza, który w zależności od przyjętej klasyfikacji może być zaliczany do związków kompleksowych żelaza.
Dawkowanie preparatów żelaza zależy od stopnia niedoboru tego pierwiastka, masy ciała pacjenta i chorób współistniejących. Zazwyczaj zaleca się przyjmowanie suplementów żelaza na czczo lub wraz z posiłkiem, w zależności od tolerancji organizmu. Wynika to z faktu, że suplementacja żelaza może powodować pewne działania niepożądane, takie jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe (np. ból brzucha, zaparcia, nudności), a także zmiany w kolorze stolca (czarny kał). Żelazo może też wpływać na wchłanianie innych substancji, takich jak antybiotyki czy leki przeciwpadaczkowe.
Podczas suplementacji żelaza należy wykonywać regularne badania krwi w celu monitorowania stężenia hemoglobiny i oceny skuteczności leczenia.
Suplementacja żelaza powinna być zawsze przeprowadzana pod nadzorem lekarza, który dobierze odpowiedni preparat i ustali właściwe dawkowanie, uwzględniając indywidualne potrzeby pacjenta.
Piśmiennictwo do artykułu dostępne w redakcji.
