Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Wiedza praktyczna

5 maja 2021

NR 57 (Kwiecień 2021)

DHA w ciąży i laktacji. Wpływ na rozwój dziecka i zdrowie matki. Znaczenie form DHA – trójglicerydy vs. estry etylowe
Omega 3 acids supplementation during pregnancy and lactation in relation with fetal and newborn development likewise mother health state. Meaning of DHA – TG vs. EE.

134

W wielu badaniach wykazano, że odpowiednia suplementacja, a także dieta bogata w DHA, powinny być stosowane u kobiet w ciąży, jak również w okresie karmienia piersią. DHA to kwas należący do grupy kwasów tłuszczowych omega-3. Odpowiednia ilość DHA jest niezbędna i szczególnie pomocna w rozwoju poszczególnych części narządu nerwowego, a także komórek odpowiedzialnych za zmysł wzroku i biorących udział w wielu innych procesach biologicznych. Kwas DHA występuje w różnych stanach biochemicznych, ale ostatnio interesujące są tylko dwie formy: trójglicerydy (TG) i estry etylowe (EE). DHA w formie TG jest wysoce biodostępny dla prawidłowego rozwoju układu nerwowego płodu i noworodka.

Wiele badań wykazało, że skład kobiecego mleka oraz siary zawierają niezbędne czynniki odżywcze dla rozwoju i funkcjonowania noworodka i niemowlęcia. Poszczególne składniki odżywcze zawarte w mleku matki, które są niezbędne do prawidłowego rozwoju wzroku i układu nerwowego dziecka, odgrywają istotną rolę w każdej rozwijającej się komórce. 

POLECAMY

DHA, czyli kwas dokozaheksaenowy należący do grupy kwasów tłuszczowych omega-3, które odgrywają ważną rolę w rozwoju określonych komórek, konkretniej – w rozwoju komórek mózgowych, skórnych oraz w rozwoju narządu wzroku. Prawidłowy rozwój tych komórek i utrzymanie prawidłowego stanu zdrowia zależy od odpowiedniej dawki kwasu DHA. 

Badania epidemiologiczne wykazały, że im niższe poziomy wybranych kwasów takich jak EPA i DHA u kobiet w ciąży, tym większe prawdopodobieństwo występowania depresji poporodowej.

Organizm człowieka nie jest w stanie sam wyprodukować znaczącej ilości DHA, dlatego dieta i suplementacja DHA są zaliczane do istotnych aspektów zdrowotnych podczas trwania ciąży oraz w procesie laktacji. Poszczególne badania nad kwasem dokozaheksaenowym wykazały pozytywny efekt nie tylko na płód oraz na niemowlę karmione piersią, ale także na zdrowie matki. Odpowiednie dawkowanie prowadzi do zmniejszenia odsetka porodów przedwczesnych, zapewnia odpowiednią wagę urodzeniową dziecka, zachowanie prawidłowego rozwoju psychomotorycznego oraz pomaga w utrzymaniu prawidłowego stanu psychicznego w okresie połogowym u położnicy [1–3]. Badania epidemiologiczne pokazały w poszczególnych grupach wiekowych kobiet ciężarnych, że im niższe poziomy wybranych kwasów takich jak EPA i DHA u kobiet w ciąży, tym większe prawdopodobieństwo występowania depresji poporodowej. Jak wspomniano powyżej, łożysko transportuje EPA i DHA do płodu, w wielu przypadkach powodując niedobór EPA i DHA u matki, co jest uważane za czynnik ryzyka depresji poporodowej. 

Tkanka mózgowa w większym stopniu zawiera dużą ilość tłuszczu. DHA należy do podstawowych składników budulcowych i jest jednym z najpopularniejszych kwasów wielonienasyconych występujących w mózgu oraz siatkówce oka. 

Wpływ DHA na rozwój mózgu, układu nerwowego i wzroku 

Niedobory nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3 są zwykle związane z najcenniejszymi członkami grupy: kwasem eikozapentaenowym (EPA) oraz kwasem dokozaheksaenowym (DHA). Chociaż w wielu prospektywnych badaniach to sam DHA miał większą korzyść w biodostępności oraz kluczowy wpływ na rozwój układu nerwowego. Mózg płodu zaczyna się rozwijać na przełomie piątego i szóstego tygodnia ciąży, aczkolwiek ten jakże niezmiernie ważny proces postępuje przez całą ciążę, dlatego wszystkie kobiety ciężarne powinny wiedzieć o prawidłowej diecie oraz suplementacji dostarczającej odpowiednią ilość kwasu DHA i nie tylko [4–7].

Kwasy omega-3 wspomagają prawidłowy rozwój poszczególnych części układu nerwowego takich jak:

  • mózg – odpowiedzialny za myślenie, pamięć oraz inne funkcje kognitywne,
  • móżdżek – odpowiedzialny za równowagę i na-
  • pięcie mięśniowe dziecka, 
  • rdzeń przedłużony – rola stymulacji i sygnalizacji mózgu. 

Mózg składa się w większej części z tłuszczów oraz zawiera miliony połączeń nerwowych. W czasie trwania ciąży krew matki poprzez łożysko dostarcza niezbędne dla rozwoju płodu znaczące ilości kwasów wielonienasyconych. W większym stopniu jest to zauważalne w ostatnim trymestrze ciąży. Po narodzinach poziom DHA u dziecka zależy w znacznym stopniu od pokarmu, który ono przyjmuje, m.in. naturalnego karmienia piersią lub innych zamienników i mieszanin mleka w proszku. Długoletnie badania nad kwasami wielonienasyconymi pokazały, że stosowanie DHA w trakcie ciąży zmniejsza ryzyko zachorowania w dorosłym życiu na takie choroby jak cukrzyca typu I, nadciśnienie tętnicze oraz alergia. 

Gromadzenie DHA w obrębie układu nerwowego oraz narządu wzroku jest najwyższe po 20. tygodniu ciąży i trwa średnio aż do ukończenia czwartego roku życia dziecka. Wiele badań w krajach zachodnich wykazało, że niedostateczna ilość dostarczanych kwasów omega-3 wiązała się z pogorszeniem widzenia oraz nieprawidłowym rozwojem psychomotorycznym u dzieci. Dlatego odpowiednia suplementacja i podaż pokarmu bogatego w kwasy omega-3, w tym głównie DHA, powinny być praktykowane w przebiegu całej ciąży oraz w okresie niemowlęcym, ponieważ wówczas komórki siatkówki i kory mózgowej ulegają najintensywniejszej przebudowie i remodelingowi. 

Znaczenie DHA w innych aspektach zdrowia dziecka i matki 

Prenatalna suplementacja DHA w wielu wybranych przypadkach poprawiła parametry zmienności rytmu serca, z efektami zależnymi od DHA w erytrocytach, i wydawała się łagodzić związek między nadwagą lub otyłością w dzieciństwie a ciśnieniem krwi, nie zmniejszała jednak samej otyłości. Wyższa zawartość kwasów omega-3 w mleku matki była związana z występowaniem niższych parametrów ciśnienia tętniczego u dziecka. W dużym badaniu interwencyjnym podawanie 2 g EPA i DHA dziennie kobietom w ciąży zmniejszyło zachorowalność na choroby układu oddechowego takie jak astma i związany z atopową triadą uporczywy świszczący oddech u ich dzieci o połowę. Niedawnej metaanalizie poddano siedem prób interwencyjnych z udziałem 2047 dzieci. W badaniu tym potwierdzono w nieco mniej znaczący sposób, że EPA i DHA przyjmowane w ciąży zmniejszają astmę i uporczywy świszczący oddech u dziecka. 

Sugeruje się, że niedobór kwasów DHA i EPA w żywieniu codziennym kobiet w ciąży może prowadzić do stanu zagrożenia życia, szczególnie u wcześniaków, ze względu na możliwość wystąpienia niewydolności oddechowej po porodzie oraz wielu innych niechcianych powikłań. Dodatkowo zauważono, że kwasy nienasycone odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu błony komórkowej, która bierze udział w regulacji poszczególnych procesów związanych z odpornością na różne zakażenia wirusowe i bakteryjne. 

Kwasy tłuszczowe omega-3 mają wpływ na hamowanie procesów zapalnych oraz oksydacji tłuszczów w blaszkach miażdżycowych,co prowadzi do obniżeniapoziomu tzw. złego cholesterolu – lipoprotein LDL.

Jak wcześniej wspomniano, niedobór DHA w diecie dzieci może zwiększać nadwrażliwość błony komórkowej na wybrane alergeny w życiu niemowlęcym. Poszczególne towarzystwa dietetyczne sugerowały, że niski poziom kwasów DHA przy urodzeniu lub w dzieciństwie może działać jak modyfikowalny czynnik ryzyka zaburzeń ze spektrum autyzmu i zespołu hiperkinetycznego z deficytem uwagi [8–10]. Próby interwencyjne zostały przeprowadzone na dzieciach z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i były pozytywne pod względem interakcji społecznych, komunikacji oraz powtarzających się i restrykcyjnych zainteresowań i zachowań, ale nie dla wszystkich objawów. Poprawę zaobserwowano również u dzieci z zaburzeniem hiperkinetycznym z deficytem uwagi, które były leczone EPA i DHA. 

Według nowych badań stosowanie w ciąży suplementów i pokarmów bogatych w kwasy DHA może w dużym stopniu zmniejszyć ryzyko występowania alergii pokarmowej i atopowego wyprysku u dzieci w późniejszych latach życia. Europejska Rada

Informacji o Żywności rekomenduje konieczność odpowiedniej suplementacji kwasów omega-3 w diecie ciężarnych i w okresie laktacji w celu prawidłowego rozwoju układu nerwowego i narządu wzroku dziecka. Co najważniejsze, rada nie stwierdziła szkodliwego działania kwasu DHA na zdrowie zarówno płodu, jak i noworodka.

DHA i EPA – formy trójglicerydów vs. estry etylowe i ich wpływ na organizm

Kwasy tłuszczowe omega-3 mają wpływ na hamowanie procesów zapalnych oraz oksydacji tłuszczów w blaszkach miażdżycowych, co prowadzi do obniżenia poziomu tzw. złego cholesterolu – lipoprotein LDL [11–13]. Szczególnie powinien być wybierany kwas DHA bogaty w trójglicerydy, ponieważ jest on istotnym budulcem błony komórkowej, niezbędnym do prawidłowego rozwoju komórek wybranych narządów.

Dzienna rekomendowana dawka kwasu dokozaheksaenowego (DHA) ustalona przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników to co najmniej 200 mg DHA dziennie. W poszczególnych sytuacjach, gdy kobieta ciężarna zamieszkuje klimat umiarkowany, w którym spożycie ryb morskich oraz olejów roślinnych jest małe i niewystarczające, zaleca się dawki wyższe, nawet od 400 do 600 mg.

Kwasy tłuszczowe w formie trójglicerydów są wysoce biodostępne dla układu trawiennego płodu, jak również noworodka. Wydaje się, że druga forma kwasów omega-3 – estry etylowe – podobnie jak inne leki na bazie kwasów tłuszczowych omega-3, prowadzi do istotnego zmniejszenia wytwarzania trójglicerydów w wątrobie i zwiększenia klirensu trójglicerydów z krążących cząsteczek lipoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL). Sposób działania tego mechanizmu nie jest do końca poznany, ale najprawdopodobniej jest on związany stricte ze zwiększonym rozkładem kwasów tłuszczowych, blokowaniem enzymu acylotransferazy diglicerydów, który jest odpowiedzialny za udział w biosyntezie trójglicerydów w wątrobie i zwiększoną aktywnością lipazy lipoproteinowej we krwi. Synteza trójglicerydów jest znacznie zmniejszona w wątrobie, ponieważ EPA i DHA są słabymi substratami dla enzymów odpowiedzialnych za syntezę trójglicerydów. Układ pokarmowy człowieka ma naturalną zdolność do wchłaniania potrzebnego do wielu procesów komórkowych i budulcowych długich łańcuchów DHA. Szczególnie proces re-estryfikacji TG, który zachodzi w enterocytach, a dokładnie w siateczce śródplazmatycznej enterocytów, prowadzi do amelioracji właściwości fizycznochemicznych rTG, co prowadzi do znaczenie wyższej biodostępności DHA dla organizmu człowieka. Najlepszym źródłem kwasów DHA dla człowieka są ryby zimnowodne takie jak: łosoś, tuńczyk, makrela. Kwasy tłuszczowe długołańcuchowe DHA zawarte w pokarmie rybnym, są przekształcane do rTG (reestryfikowane trójglicerydy), które w enterocytach są transportowane z apolipoproteiną B48 poprzez krew lub limfę do narządów docelowych takich jak siatkówka, miokardium oraz tkanka mózgowa. Porównując EPA + DHA w formie rTG do EE (estry etylowe), DHA i EPA w fromie rTG mają lepszą biodostępność, a co za tym idzie efektywniejszą wchłanialność oraz zwiększenie indeksu omega-3. Indeks omega-3, zdefiniowany jako suma EPA i DHA wyrażona jako procent całkowitego FA w błonach erytrocytów, jest dobrą miarą długookresowej inkorporacji poszczególnych kwasów tłuszczowych w tkance. Ponieważ indeks omega-3 jest wskaźnikiem długookresowego statusu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, pozwala również na oszacowanie skutków na temat tego, w jakim stopniu dany lek lub suplement diety przyczynia się do utrzymania dostatecznego zaopatrzenia organizmu w odpowiednie ilości kwasów tłuszczowych długołańcuchowych w długim okresie. W skrócie – dostarcza informacji o długoterminowej biodostępności. Co więcej, w tych warunkach status długołańcuchowych kwasów tłuszczowych może również dostarczyć informacji o indywidualnych czynnikach, które wpływają na biodostępność kwasów długołańcuchowych.

Zalecenia stosowania i źródło pochodzenia

Dzienna rekomendowana dawka kwasu dokozaheksaenowego (DHA) ustalona przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników to co najmniej 200 mg DHA dziennie (Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, 2020 r.). W poszczególnych sytuacjach, gdy kobieta ciężarna zamieszkuje klimat umiarkowany, w którym spożycie ryb morskich oraz olejów roślinnych jest małe i niewystarczające, zaleca się dawki wyższe, nawet od 400 do 600 mg. W codziennym żywieniu kobiet karmiących piersią zaleca się całkowite spożycie ok. 1–1,5 g, chociaż Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności rekomenduje do 5 g kwasów EPA i DHA, które pozostają w granicach bezpieczeństwa dla ciężarnej oraz kobiety w okresie laktacji. 

Pokarm naturalny zawsze jest najlepszym źródłem kwasów omega-3. W wielu krajach zachodnich proponuje się dietę bogatą w ryby i oleje roślinne tuż po ukończeniu pierwszego roku życia, aczkolwiek w dzisiejszych czasach wiele ryb morskich zawiera metale ciężkie takie jak rtęć lub miedź. Pamiętajmy, że odpowiednia suplementacja kwasów omega-3 eliminuje ryzyko zatrucia metalami ciężkimi, dioksynami oraz polichlorowanymi bifenylami, którymi mogą zostać skażone ryby morskie nieznanego pochodzenia [14–16].

 

Piśmiennictwo 

  • Kar S., Wong M., Rogozinska E. et al. Effects of omega-3 fatty acids in prevention of early preterm delivery: A systematic review and meta-analysis of randomized studies. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2016; 198: 40–46. Doi: 10.1016/j.ejogrb.2015.11 033.
  • Makrides M., Gibson R.A., McPhee A.J. et al. DOMInO Investigative Team Effect of DHA supplementation during pregnancy on maternal depression and neurodevelopment of young children: A randomized controlled trial. JAMA 2010; 304: 1675–1683. Doi: 10.1001/jama.2010.1507.
  • Markhus M.W., Skotheim S., Graff I.E. et al. Low omega-3 index in pregnancy is a possible biological risk factor for postpartum depression. PLoS ONE 2013; 8: e67617. Doi: 10.1371/journal.pone.0 067 617.
  • Stoutjesdijk E., Schaafsma A., Dijck-Brouwer D.A.J. et al. Fish oil supplemental dose needed to reach 1g% DHA+EPA in mature milk. Prostaglandins Leukot Essent Fat Acids 2018; 128: 53–61. Doi: 10.1016/j.plefa.2017.11 003.
  • Wilson N.A., Mantzioris E., Middleton P.T. et al. Gestational age and maternal status of DHA and other polyunsaturated fatty acids in pregnancy: A systematic review. Prostaglandins Leukot Essent Fat Acids 2019; 144: 16–31. Doi: 10.1016/j.plefa.2019.04 006.
  • Köhler A., Heinrich J., von Schacky C. Bioavailability of dietary omega-3 fatty acids in a variety of sausages in healthy individuals. Nutrients 2017; 9: 629. Doi: 10.3390/nu9060629.
  • Middleton P., Gomersall J.C., Gould J.F. et al. Omega-3 fatty acid addition during pregnancy. Cochrane Database Syst Rev 2018; 11: CD003402. Doi: 10.1002/14 651 858.CD003402.pub3.
  • Hibbeln J.R., Spiller P., Brenna J.T. et al. Relationships between seafood consumption during pregnancy and childhood and neurocognitive development: Two systematic reviews. Prostaglandins Leukot Essent Fat Acids 2019; 151: 14–36. Doi: 10.1016/j.plefa.2019.10 002.
  • Sarter B., Kelsey K.S., Schwartz T.A. et al. Blood docosahexaenoic acid and eicosapentaenoic acid in vegans: Associations with age and gender and effects of an algal-derived omega-3 fatty acid supplement. Clin Nutr 2015; 34: 212–218. Doi: 10.1016/j.clnu.2014.03 003.
  • Sebastiani G., Herranz Barbero A., Borrás-Novell C. et al. The effects of vegetarian and vegan diet during pregnancy on the health of mothers and offspring. Nutrients 2019; 11: 557. Doi: 10.3390/nu11030557.
  • Jackson K.H., Harris W.S. A Prenatal DHA test to help identify women at increased risk for early preterm birth: a proposal. Nutrients 2018; 10: 1933. Doi: 10.3390/nu10121933.
  • Simmonds L.A., Sullivan T.R., Skubisz M. et al. Omega-3 fatty acid supplementation in pregnancy-baseline omega-3 status and early preterm birth: exploratory analysis of a randomised controlled trial. BJOG 2020; 127 (8): 975–981. Doi: 10.1111/1471-0528.16 168.
  • Olsen S.F., Halldorsson T.I., Thorne-Lyman A.L. et al. Plasma concentrations of long chain N-3 fatty acids in early and mid-pregnancy and risk of early preterm birth. EBioMedicine 2018; 35: 325–333. Doi: 10.1016/j.ebiom.2018.07 009.
  • Lin J., Zhang Y., Zhu X. et al. Effects of supplementation with omega-3 fatty acids during pregnancy on asthma or wheeze of children: A systematic review and meta-analysis. J Matern Neonatal Med 2018; 33: 1792–1801. Doi: 10.1080/14 767 058.2018.1 529 161.
  • Smuts C.M., Huang M., Mundy D. et al. A randomized trial of docosahexaenoic acid supplementation during the third trimester of pregnancy. Obstet Gynecol 2003; 101: 469–479. Doi: 10.1016/s0029-7844(02)02 585-1.
  • Fares S., Sethom M.M., Hammami M.B. et al. Postnatal RBC arachidonic and docosahexaenoic acids deficiencies are associated with higher risk of neonatal morbidities and mortality in preterm infants. Prostaglandins Leukot Essent Fat Acids 2017; 126: 112–116. Doi: 10.1016/j.plefa.2017.09 015.

Przypisy